Taşıma İşleri Komisyonculuğu Sözleşmesinin Tanımı ve Hukuki Niteliği
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 917. maddesinin birinci fıkrası uyarınca taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesi; komisyoncunun kararlaştırılan bir ücret karşılığında eşya taşıtmayı üstlendiği, gönderenin ise bu ücreti ödeme borcu altına girdiği sözleşmedir. Bu ilişkide gönderen, eşyanın taşıtılması amacıyla taşıma işleri komisyoncusunu vekil tayin eden ve sözleşmede kararlaştırılan ücreti ödeme borcu altına giren taraftır.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 917Kaynağı aç
Türk Ticaret Kanunu'nun 917. maddesinin ikinci fıkrası gereğince taşıma işleri komisyonculuğu bir ticari işletme faaliyetidir. Kanunun 917. maddesinin üçüncü fıkrasında ise komisyonculuğa dair özel hükümler saklı kalmak kaydıyla, komisyonculuk sözleşmesi ile eşyanın taşınmasına ait konularda taşıma sözleşmesine ilişkin hükümlerin taşıma işleri komisyonculuğuna da uygulanacağı hüküm altına alınmıştır.
Taşıma İşleri Komisyoncusunun Borçları ve Temsil İlişkisi
Türk Ticaret Kanunu'nun 918. maddesinin birinci fıkrası uyarınca eşyanın taşıtılması borcu, taşıma işinin örgütlenmesini kapsar. Komisyoncu bu çerçevede taşıma araçlarını ve taşıma yolunu belirlemek, taşıma işini fiilen gerçekleştirecek taşıyıcı veya taşıyıcıları seçmek, eşyanın taşınması için gereken taşıma, ardiye ve taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmelerini akdetmek, fiili taşıyıcılara gerekli bilgi ve talimatları iletmek ve gönderenin tazminat haklarını teminat altına almakla yükümlüdür.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 918Kaynağı aç
Taşıma işleri komisyoncusunun yükümlülükleri arasına ayrıca taşımaya ilişkin kararlaştırılmış olan eşyanın sigortalanması, ambalajlanması, işaretlenmesi ve gümrüklenmesi gibi diğer edimlerin yerine getirilmesi de girer. Türk Ticaret Kanunu'nun 918. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, komisyonculuk sözleşmesinde aksi öngörülmedikçe komisyoncu bu yan edimleri bizzat ifa etmekle değil, sadece bunların yerine getirilmesi için gerekli sözleşmeleri yapmakla mükelleftir.
Türk Ticaret Kanunu'nun 918. maddesinin üçüncü fıkrasına göre taşıma işleri komisyoncusu, gerekli sözleşmeleri kural olarak kendi adına akdeder ve bu durumda gönderen ile arasında dolaylı temsil ilişkisi kurulur. Buna karşılık gönderen tarafından kendisine açıkça yetki verilmiş olması koşuluyla ilgili sözleşmeleri gönderen adına akdederek doğrudan temsil yetkisini kullanır.
Komisyoncu tüm edimlerini yerine getirirken, Türk Ticaret Kanunu'nun 918. maddesinin dördüncü fıkrası doğrultusunda gönderenin menfaatlerini gözetmek ve onun talimatlarına uymak zorundadır.
Gönderenin Borçları ve Masrafların Kapsamı
Taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesinde gönderenin temel borcu sözleşmede kararlaştırılan ücreti ödemektir. Sözleşmede ücret komisyonculuk faaliyeti bakımından ayrı olarak belirlenebileceği gibi, taşıma ücretini de kapsayan götürü bir bedel şeklinde kararlaştırılabilir.
Gönderen aynı zamanda komisyoncunun taşıtma işi kapsamında üstlendiği ek faaliyet giderlerine ilişkin masrafları karşılamakla mükelleftir. Komisyoncunun talep edebileceği masraflar; taşıtma işi için yürütülen faaliyetler sonucunda ortaya çıkan taşıma, ardiye ile eşyanın gümrüklenmesi ve sigorta edilmesi gibi ek ücretleri kapsar.
Gönderen gerektiğinde taşınacak eşyayı usulüne uygun şekilde ambalajlamak, işaretlemek, resmi ve fiili nitelikteki belgeleri sağlamak ve komisyoncunun edimlerini ifa edebilmesi için lüzumlu tüm bilgileri vermekle yükümlüdür. Gönderen ayrıca sözleşmenin ifası sebebiyle taşıma işleri komisyoncusunun uğradığı zararları tazmin etmekle yükümlüdür.
Taşımanın Bizzat Üstlenilmesi ve Götürü Ücret Durumu
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 926. maddesinin birinci fıkrası uyarınca taşıma işleri komisyoncusu, eşyanın taşınmasını bizzat üstlenebilir. Komisyoncu bu hakkını kullandığı takdirde taşımadan doğan hak ve yükümlülükler bakımından taşıyıcı veya taşıyan sayılır; bu halde kendi komisyonculuk faaliyeti için isteyeceği ücretin yanı sıra olağan taşıma ücretini de talep edebilir.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 926Kaynağı aç
Ücret olarak taşıma giderlerini de içeren tek bedel veya götürü ücret kararlaştırıldığı takdirde, taşıma işleri komisyoncusu taşımaya ilişkin konularda taşıyanın hak ve yükümlülüklerine sahip olur.
Komisyoncunun Sorumluluğu, Kurtulma Sebepleri ve Rücu
Taşıma işleri komisyoncusu, zilyetliğinde bulunan eşyanın zıyaından ve hasarından gönderene karşı sorumludur. Bu sorumluluğun doğabilmesi için zararı doğuran olayın eşya henüz komisyoncunun zilyetliğindeyken meydana gelmiş olması şarttır. Zarar zilyetlik sona erdikten sonra ortaya çıkmış olsa dahi, zararı doğuran hadise zilyetlik esnasında gerçekleşmişse komisyoncunun sorumluluğu devam eder.
Eşyanın fiilen taşıyıcının zilyetliğinde bulunduğu sırada uğradığı zıya veya hasardan dolayı komisyoncu sorumlu tutulmaz. Taşıma işleri komisyoncusu, zilyetliğinde bulunan malın zıyaından veya hasarından kaynaklanmayan bir zarardan sadece Türk Ticaret Kanunu'nun 918. maddesi uyarınca kendisine düşen örgütleme ve talimat yükümlülüklerini ihlal etmesi halinde sorumlu olur.
Tedbirli bir tacirin göstereceği özene rağmen zarar önlenemeyecek idiyse komisyoncu sorumluluktan kurtulur. Zararın oluşmasına gönderenin bir davranışı veya eşyanın kendine özgü bir ayıbı sebebiyet vermişse, tazminat borcunun doğmasında ve kapsamının tayininde bu unsurlar dikkate alınır.
Mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu dönemine ilişkin bir uyuşmazlık çerçevesinde verilen Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 2012/11-530 Esas ve 2012/903 Karar sayılı ilamında; taşıma işleri komisyoncusunun taşıyıcıları tedbirli bir tacir gibi seçmek ve müvekkilinin menfaatlerini korumakla yükümlü olduğu, aksi halde eşyayı taşıttığı kimselerin fiil ve kusurundan kendi kusuru gibi sorumlu tutulabileceği kabul edilmiştir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2012/11-530, K. 2012/903Kaynağı aç
Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2014/11415 Esas ve 2014/18460 Karar sayılı ilamı çerçevesinde, taşıma işini taahhüt ederek navlun faturası düzenleyen komisyoncu ile fiili taşıyıcının Türk Ticaret Kanunu'nun 888. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca müteselsil sorumluluğu değerlendirilir. Uluslararası hava taşımacılığı uyuşmazlıklarında ise Montreal Konvansiyonu'nun 40 ve 41. maddeleri gereğince anlaşmalı üst taşıyıcı veya taşıma işleri komisyoncusu ile fiili taşıyıcı oluşan hasarlardan müştereken ve müteselsilen sorumludur.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2014/11415, K. 2014/18460Kaynağı aç
Mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu çerçevesinde değerlendirilen Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2015/1056 Esas ve 2015/6655 Karar sayılı kararında ise; eşyayı taşımak üzere seçilen taşıyıcının sözleşmeye aykırı davranarak komisyoncunun sorumluluğuna sebebiyet vermesi ve taşınan eşyanın taşıyıcının çalışanı tarafından çalınması durumunda, zararı karşılayan taşıma işleri komisyoncusunun asıl taşıyıcıya rücu hakkının bulunduğu belirtilmiştir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2015/1056, K. 2015/6655Kaynağı aç
Hapis Hakkı ve Alacakların Sonraki Komisyoncuya İntikali
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 923. maddesinin birinci fıkrası uyarınca komisyoncu, taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesinden doğan bütün alacakları için Türk Medenî Kanunu'nun 950 ilâ 953. maddeleri uyarınca taşınan eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir. Türk Medenî Kanunu'nun 950. maddesi gereğince borcun muaccel olması ve eşyanın alacakla bağlantılı bulunması gerekirken, tacirler arasında zilyetlik ve alacak ticari ilişkiden doğmuşsa bu bağlantı var sayılır. Ayrıca kıyas yoluyla uygulanan Türk Ticaret Kanunu'nun 891. maddesi uyarınca hapis hakkı refakat belgelerini de kapsamakta; rehnin paraya çevrilmesine yönelik bildirimin ise kural olarak gönderilene, gönderilen bulunamazsa veya eşyayı kabulden kaçınırsa gönderene yöneltilmesi gerekmektedir.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 923Kaynağı aç
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 950Kaynağı aç
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 891Kaynağı aç
Türk Ticaret Kanunu'nun 925. maddesinin birinci fıkrası uyarınca; önceki taşıyıcı veya taşıma işleri komisyoncusunun alacakları sonraki taşıma işleri komisyoncusu tarafından ödenirse, önceki komisyoncunun veya taşıyıcının istem ve hapis hakları kanunen sonraki taşıma işleri komisyoncusuna geçer.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 925Kaynağı aç
Taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesi nedir?
Taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesi, komisyoncunun ticari işletmesi faaliyeti çerçevesinde ücret karşılığında eşya taşıtmayı üstlendiği, gönderenin de bu ücreti ödeme borcu altına girdiği sözleşmedir.
Komisyoncu eşyanın hasarından hangi şartlarda sorumlu tutulur?
Komisyoncu kural olarak zararı doğuran olayın eşya kendi zilyetliğindeyken gerçekleşmesi halinde zıya ve hasardan sorumludur; eşyanın fiilen taşıyıcıda bulunduğu süreçteki zararlardan ise sadece Türk Ticaret Kanunu'nun 918. maddesindeki organizasyon ve özen borçlarını ihlal etmişse sorumlu kılınabilir.
Taşıma işleri komisyoncusu taşımayı bizzat yapabilir mi?
Evet, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 926. maddesinin birinci fıkrası uyarınca komisyoncu taşımayı bizzat üstlenebilir; bu durumda taşıyıcı sayılarak komisyonculuk faaliyeti ücretinin yanında olağan taşıma ücretini de talep edebilir.
Götürü ücret kararlaştırıldığında komisyoncunun hukuki sıfatı ne olur?
Sözleşmede taşıma giderlerini de kapsayan tek bir bedel veya götürü ücret kararlaştırıldığı takdirde, komisyoncu taşımaya ilişkin konularda taşıyanın hak ve yükümlülüklerine tabi olur.
Komisyoncunun eşya üzerinde hapis hakkı var mıdır?
Evet, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 923. maddesinin birinci fıkrası gereğince komisyoncu sözleşmeden doğan tüm alacakları için taşınan eşya üzerinde kanuni hapis hakkına sahiptir.
Önceki taşıyıcının ücretini ödeyen komisyoncu hangi hakları kazanır?
Türk Ticaret Kanunu'nun 925. maddesinin birinci fıkrası gereğince, önceki taşıyıcı veya komisyoncunun alacaklarını ödeyen sonraki taşıma işleri komisyoncusuna önceki tarafın istem ve hapis hakları kanunen geçer.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

