Tahkime Elverişlilik Kavramı ve Hukuki Niteliği
Tahkime elverişlilik, taraflar arasındaki bir uyuşmazlığın devlet yargısı yerine tahkim mekanizmasıyla çözümlenmesini belirleyen temel bir usul şartıdır. Usul hukuku zaviyesinden tahkime elverişlilik, tarafların dava konusu üzerinde sulh, feragat ve kabul gibi iradi tasarruflarda bulunabilme serbestisini anlatır. Maddi hukuk boyutunda ise hak sahiplerinin çekişme konusu kılınan hak veya hukuki ilişki üzerinde serbestçe tasarruf yetkisini haiz bulunması aranır.
Türk Tahkim Mevzuatında Tahkime Elverişlilik Sınırları
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 408 düzenlemesinde, taşınmaz mallara ilişkin ayni hak talepleri ile tarafların serbest iradesine tabi tutulmamış uyuşmazlıkların iç tahkime konu edilemeyeceği belirtilmiştir. Bu çerçeveye paralel olarak 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m. 1/4 hükmünde de Türkiye sınırları içinde yer alan taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklara dair çekişmeler ve iki tarafın iradesine bağlı olmayan uyuşmazlıklar kanunun uygulama alanı dışında bırakılmıştır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 408Kaynağı aç
Taşınmaz mallara bağlı mülkiyet, intifa, irtifak ve ipotek gibi ayni hak uyuşmazlıkları Türk hukukunda tahkime elverişli sayılmamakta ve hakemler önünde karara bağlanamamaktadır.
Milletlerarası Tahkim Kanununun Kapsamı ve Uygulanma Şartları
4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu, uyuşmazlıkta yabancılık unsurunun varlığı halinde tahkim yerinin Türkiye olarak seçildiği veya kanun hükümlerinin taraflar ya da hakemlerce uygulanmasının kararlaştırıldığı uyuşmazlıklarda tatbik edilir. Anılan kanunun 5 ve 6 ncı maddeleri tahkim yerinin Türkiye dışında kararlaştırıldığı durumlarda da geçerliliğini korur. Bunun yanında 4501 sayılı Kanun uyarınca yabancılık unsuru barındıran kamu hizmeti imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden kaynaklanan çekişmelerin tahkimle çözümü de bu kanun hükümlerine tabidir. Kanun m. 1/4 gereğince Türkiye'deki taşınmazlara ilişkin ayni haklar ile tarafların iradelerine tabi olmayan uyuşmazlıklar kanunun kapsamı dışındadır.
4686 sayılı MİLLETLERARASI TAHKİM KANUNU m. 1Kaynağı aç
Taraf İradelerine Tabi Olmayan Alanlar ve Uyuşmazlık Türleri
Taraf iradelerine tabi olmayan işler, tarafların sözleşme serbestisine sahip bulunmadığı, emredici hükümlerle düzenlenen veya nitelikleri gereği iradeye tabi olmayan alanları kapsar. Ceza hukuku ile icra ve iflas hukukuna ilişkin konuların tahkime elverişli olmadığı kabul edilmektedir. Yargıtay uygulamasında ise kira tespiti, tahliye, vergi ve iş hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklar da tahkime elverişli kabul edilmemektedir.
Tahkime Elverişlilik ile Kamu Düzeni Arasındaki İlişki
Bir uyuşmazlığın tahkime elverişli olup olmadığı o ülkenin kamu düzeni, siyasi ve ekonomik politikaları uyarınca belirlense de tahkime elverişlilik kamu düzeninden farklı bir konudur. Bu sebeple bir uyuşmazlığın tahkime elverişli olup olmadığının incelenmesi sırasında yalnızca kamu düzenine aykırılık konusunda inceleme yapılması yeterli görülmemektedir. Yargıtay kamu düzenine ilişkin hususlarda serbestçe tasarruf edilemeyeceğinden hareketle kamu düzenini ilgilendiren konularda tahkim anlaşması yapılamayacağını kabul etmekte; öğretide ise kanunda düzenlenmemiş olan kamu düzeni ölçütünün tahkimin ön koşulu kılınması eleştirilmektedir.
Yargısal ilkelerde tahkim sözleşmesi, kişilerin kamu düzenine ilişkin bulunmayan doğmuş veya ileride doğacak hukuki çekişmelerinin çözümünü hakem heyetine bıraktıkları bir irade uyuşması olarak kabul edilmektedir. Sözleşmenin tarafları yalnızca kamu düzenini ilgilendirmeyen ve kendi serbest iradelerine bırakılmış hususlarda tahkim yolunu kararlaştırabilir.
Vergi ve Rücu Alacaklarında Kamu Düzeni İncelemesi
Yargı kararlarında, taraflardan birinin ödediği katma değer vergisinin diğer tarafa rücu edilmesine dair hakem kararları, meselenin vergi ve idari yargılama alanını ilgilendirdiği gerekçesiyle kamu düzeni kapsamında değerlendirilerek tenfize kapalı tutulabilmektedir. Öğretide ise bu yaklaşım, uyuşmazlığın doğrudan kamusal vergi ilişkisinden ziyade tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği bir rücu alacağına dayandığı belirtilerek eleştirilmektedir.
Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizinde Denetim
New York Sözleşmesi m. V(2) düzenlemesinde tahkime elverişlilik ile kamu düzenine aykırılık, birbirinden bağımsız iki ayrı tanıma ve tenfiz engeli olarak yer almaktadır. Düzenlemenin (a) bendinde uyuşmazlığın talep edilen ülke hukukuna göre tahkime elverişsizliği, (b) bendinde ise yabancı hakem kararının kamu düzenine aykırılığı müstakil bir ret sebebi kılınmıştır. Tahkime elverişli olmayan bir uyuşmazlık hakkında verilen yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizi mümkün değildir.
Hangi taşınmaz uyuşmazlıkları tahkime elverişli değildir?
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 408 uyarınca mülkiyet, intifa, irtifak ve ipotek gibi taşınmaz üzerindeki ayni haklardan doğan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir.
Kira tespiti ve tahliye davalarında tahkime gidilebilir mi?
Kira bedelinin tespiti ve tahliye uyuşmazlıkları, tarafların serbest iradelerine tabi olmayan ve kamu düzenini ilgilendiren konular arasında kabul edildiğinden tahkim yoluyla karara bağlanamaz.
Tahkime elverişlilik ile kamu düzeni aynı kavramlar mıdır?
Tahkime elverişlilik ile kamu düzeni birbiriyle ilişkili olmakla birlikte bağımsız kavramlardır; nitekim New York Sözleşmesi m. V(2) hükmünde her iki hal ayrı ayrı tanıma ve tenfiz engeli olarak kabul edilmiştir.
Tahkime elverişli olmayan bir hakem kararı tenfiz edilebilir mi?
Tahkime elverişsizlik bir tenfiz engeli oluşturduğundan, bu nitelikteki bir uyuşmazlık hakkında verilen hakem kararının tanınması veya tenfizi mümkün değildir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy