Tahkim Anlaşmasının Hazırlanması ve Geçerlilik Şartları

Tahkim Anlaşmasının Tanımı ve Düzenlenme Yöntemleri

Tahkim anlaşması, tarafların aralarındaki sözleşmesel veya sözleşme dışı hukuki bir ilişkiden doğmuş veya ileride doğabilecek uyuşmazlıkların tamamının ya da bir kısmının tahkim yoluyla çözülmesi konusunda iradelerini ortaya koydukları anlaşmadır. Bu anlaşma, taraflar arasındaki asıl sözleşmeye eklenecek bir tahkim şartı biçiminde düzenlenebileceği gibi asıl sözleşmeden ayrı bağımsız bir sözleşme şeklinde de yapılabilir.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 412/5 uyarınca, mahkemede görülmekte olan bir yargılama devam ederken tarafların uyuşmazlığı tahkim yoluyla çözme konusunda anlaşmaları durumunda, dava dosyası mahkemece ilgili hakem veya hakem kuruluna gönderilir.

Yazılı Şekil Şartı ve Geçerlilik Ölçütleri

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 412/3 ile 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m. 4/3 gereğince tahkim anlaşmasının yazılı şekilde yapılması şarttır. Tarafların imzasını taşıyan bir metnin bulunması, faks, mektup, telgraf veya teleks gibi iletişim araçlarıyla karşılıklı teati sağlanması ya da iradenin elektronik ortama aktarılması bu şartı karşılar. Ayrıca davacının dava dilekçesinde tahkim anlaşmasının mevcudiyetini ileri sürmesi üzerine, davalının cevap dilekçesinde bu hususa itiraz etmemiş bulunması da şekil koşulunun yerine gelmesi bakımından yeterlidir.

Asıl sözleşmenin bir parçası hâline getirilmek amacıyla tahkim şartı içeren bir belgeye yollama yapılması durumunda da Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 412/3 ve Milletlerarası Tahkim Kanunu m. 4/3 uyarınca geçerli bir tahkim anlaşması kurulmuş kabul edilir. 4686 sayılı Kanun m. 4/4 gereğince milletlerarası tahkim anlaşması, tarafların tahkim anlaşmasına uygulanmak üzere seçtiği hukuka veya bir hukuk seçimi yapılmamışsa Türk hukukuna uygun bulunduğu takdirde geçerlidir.

Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 412/4 ve Milletlerarası Tahkim Kanunu m. 4/5 düzenlemelerine göre, tahkim anlaşmasına karşı asıl sözleşmenin geçerli olmadığı veya tahkim anlaşmasının henüz doğmamış olan bir uyuşmazlığa ilişkin bulunduğu itirazı ileri sürülemez.

Tahkim İradesinin Belirliliği ve Kapsamın Tayini

Tahkim anlaşması, tarafların uyuşmazlığı tahkim yoluyla çözme iradesini tereddüde yer bırakmaksızın ortaya koymalıdır. Tarafların tahkime başvuruyu ihtiyari bir yol olarak gösteren söylemlerden kaçınması ve zorunluluk doğuran ifadeleri tercih etmesi gerekir.

Uyuşmazlığın tahkim kapsamında kalıp kalmadığına yönelik tartışmaların önüne geçmek adına anlaşmanın, sözleşmeden doğan uyuşmazlıkların yanında sözleşmeyle ilgili ve bağlantılı tüm uyuşmazlıkları da kapsayacak genişlikte kaleme alınması öngörülür. Bununla birlikte, fiyatlandırma ve teknik konulara ilişkin uyuşmazlıklar gibi bazı özel durumlarda taraflar tahkim anlaşmasının kapsamına belirli sınırlamalar getirebilirler.

Kurumsal ve Ad Hoc Tahkim Ayrımı

Kurumsal tahkim tercih edildiğinde tarafların uygulanacak tahkim kurallarını belirlemeleri ve bu kurallarda yer alan model tahkim anlaşmasını kullanmaları beklenir. Belirlenen tahkim kuralları yargılamada uygulanacak usulün çerçevesini çizer.

Ad hoc tahkim yoluna başvurulduğunda tarafların hakemleri seçmesi veya hakemlerin atanmasına ilişkin usulü düzenlemesi, tahkim yerini, yargılama dilini ve diğer usul konularını kararlaştırması gerekir. Taraflar bu usul konularını bizzat kaleme alabilecekleri gibi UNCITRAL Tahkim Kuralları gibi önceden hazırlanmış kurallara atıfta da bulunabilirler.

Tahkim Yeri ve Kararın Milliyeti

Taraflarca farklı bir hukuk kararlaştırılmadığı durumlarda tahkime uygulanacak usul hukuku tahkim yeri hukukudur. Tahkim yeri hukuki bir kavram niteliğindedir ve duruşmalar dahil yargılamaya ilişkin bütün işlemlerin belirlenen coğrafi yerde yürütüleceği sonucunu doğurmaz. Hakem heyeti, taraflar aksini kararlaştırmadıkça ve tarafların onayını aldıktan sonra UNCITRAL Tahkim Kuralları m. 18 uyarınca duruşma veya toplantıları uygun gördüğü başka bir yerde de yapabilir.

Tarafların tahkim yerine ilişkin bir belirleme yapmadığı durumlarda, ICC Tahkim Kuralları m. 18 çerçevesinde tahkim yeri ilgili kurum veya hakemler tarafından tayin edilir. Tahkim yeri karara bir milliyet kazandırmakta olup bu milliyet New York Sözleşmesi kapsamında düzenlenen karşılıklılık çekincesi bakımından hukuki önem taşır.

Hakem Seçimi, Tahkim Dili ve Delil Kuralları

Taraflar hakem sayısını belirlemekte serbesttir; UNCITRAL Tahkim Kuralları m. 8 ila 9 ve ICC Tahkim Kuralları m. 12(1) hükümleri taraflara bir veya üç hakem seçme olanağı tanır. Ad hoc tahkimde taraflarca hakem atayacak bir makam kararlaştırılmamışsa atama tahkim yeri mahkemelerince yapılabilir veya UNCITRAL Tahkim Kuralları m. 6 uyarınca Lahey Daimi Tahkim Mahkemesi Genel Sekreterliğince belirlenen makam tarafından gerçekleştirilir.

Tahkim anlaşmasında dile ilişkin bir belirleme bulunmadığı takdirde UNCITRAL Tahkim Kuralları m. 19.1 ile ICC Tahkim Kuralları m. 20 uyarınca tahkime uygulanacak dil hakem heyeti tarafından belirlenir. Yargılama kural olarak gizli yürütülür; taraflar belge sunumu konusunda Milletlerarası Barolar Birliği Tahkimde Delillerin Toplanmasına İlişkin Kurallarının (IBA Delil Kuralları) uygulanacağını kararlaştırabilir ya da kendi usul kurallarını oluşturabilirler.

Taraflarca herhangi bir tahkim kuralı seçilmediğinde, tahkim anlaşmasında hakem kararının kesin ve bağlayıcı olduğu ile temyizden feragat edildiği düzenlenmelidir. Bu düzenleme yapılırken tahkim yeri hukukunun ve temyizden feragatin kapsamının incelenmesi ve tahkim yeri hukukuna uygun ifadelerin seçilmesi gerekir. Ayrıca hakem heyetinin karar verme süresi bakımından örneğin ICC Tahkim Kuralları m. 30 hakem heyetine kararı oluşturması için altı aylık bir süre sınırı getirmekte ve olası uzatmalara izin vermektedir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy