HMK’da İlk İtirazların İleri Sürülmesi ve İncelenmesi

İlk itirazların tamamı cevap dilekçesinde ileri sürülür. Cevap dilekçesine yazılmayan ilk itiraz dinlenemez. Mahkeme bu itirazları dava şartlarını ele aldıktan sonra inceler ve ön sorunlarda izlenen yöntemle karara bağlar. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun 116. maddesi ilk itirazları iki hâlle sınırlar: kesin yetki kuralının bulunmadığı durumlarda yetki itirazı ve uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı.

İlk itiraz sayılan hâller

116. madde ilk itirazları sınırlı bir sayımla düzenler. Kesin yetki kuralı yoksa yetki itirazı ilk itirazdır. Uyuşmazlığın tahkime götürülmesi gerektiği yönündeki bildirim de ilk itirazdır. Maddenin (c) bendi, 22/7/2020 tarihli ve 7251 sayılı Kanunun 8. maddesiyle mülga edilmiştir. Sayım, mülga bent dışında kalan bu iki hâlden ibarettir.

Kesin yetkinin bulunduğu dava, (a) bendinin dışında kalır. Bent, ilk itiraz niteliğindeki yetki itirazını yalnız kesin yetki kuralının olmadığı hâllere bağlamıştır. Tahkim itirazı aynı maddedeki ikinci ilk itirazdır. Bu bent, tahkim itirazı için ayrı bir bildirim süresi yazmaz. Bütün ilk itirazların hangi dilekçede ileri sürüleceği 117. maddede gösterilir.

Cevap dilekçesinde ileri sürülmesi

117. maddenin birinci fıkrası, ilk itirazların hepsinin cevap dilekçesinde bildirilmesini zorunlu kılar. İtiraz bu dilekçede yer almazsa dinlenemez. Hüküm, ilk itiraz bakımından cevap dilekçesini hem bildirim yeri hem de dinlenebilirlik şartı hâline getirir.

Madde gerekçesi, ilk itirazların bir arada ve cevap dilekçesi içinde ileri sürülmesi gerektiğini, bunun yapılmaması hâlinde dinlenemeyeceğini vurgular. İkinci fıkra yönünden gerekçe, usul ekonomisini ve davada zaman kaybının önlenmesini gözeterek incelemenin dava şartlarından sonra yapılmasını öngörür. Gerekçe, kanun hükmünün yerine geçmez. İnceleme sırasının bağlayıcı dayanağı 117. maddenin ikinci fıkrasıdır.

Gerekçenin üçüncü fıkraya ilişkin açıklamasında, ilk itirazların ön sorun gibi karara bağlanacağı belirtilir. İlk itirazlar dava şartlarından sonra incelendiği için gerekçe, dava şartlarını incelemeye yetkili olan ve esas davaya bakacak mahkemenin bu incelemeyi yapmasını işin doğası gereği sayar. Verilecek karar, ileri sürülen ilk itirazın niteliğine göre oluşur.

Cevap süresi ve sonraki dilekçeler

Dava dilekçesi davalıya tebliğ edilince cevap için iki haftalık süre işlemeye başlar. Dilekçeyi bu süre içinde hazırlamak, durum ve koşullar nedeniyle çok zor veya imkânsızsa davalı, iki hafta dolmadan mahkemeye başvurabilir. Mahkeme bu başvuru üzerine ek süre verebilir. Ek süre, asıl cevap süresinin bittiği andan itibaren işler. Bir defaya mahsustur ve bir ayı geçemez. Ek süre istemi üzerine verilen karar taraflara derhâl bildirilir.

Cevaptan sonra iki dilekçe daha öngörülür. Davacı, cevap dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde cevaba cevap dilekçesi verebilir. Davalı da davacının cevabı kendisine tebliğ edildikten sonra iki hafta içinde ikinci cevap dilekçesi verebilir. Bu dilekçeler hakkında, niteliğine aykırı düşmediği sürece, dava ve cevap dilekçesine ilişkin hükümler kıyasen uygulanır. İlk itirazın ileri sürüleceği yer değişmez. 117. madde bunu cevap dilekçesine bağlamıştır.

İnceleme sırası ve ön sorun yöntemi

117. maddenin ikinci fıkrasına göre ilk itirazlar dava şartlarından sonra incelenir. Üçüncü fıkra, incelemenin ve karara bağlamanın ön sorunlardaki yönteme göre yapılacağını belirtir. Sıra ile yöntem aynı fıkrada toplanmamıştır. Önce dava şartı incelemesi gelir, ilk itiraz bundan sonra ele alınır.

Yargılama sırasında davaya ilişkin bir ön sorun ortaya çıkarsa ilgili taraf, bunu dilekçe vererek veya duruşmada sözlü olarak ileri sürebilir. 163. madde bu imkânı genel ön sorun için tanır. İlk itirazın bildirim zamanı bu genel imkâna bırakılmamıştır. 117. maddenin birinci fıkrası, ilk itirazın cevap dilekçesinde ileri sürülmesini ayrıca zorunlu tutar.

Hâkim, ön sorunu incelemeye değer görürse karşı tarafa yanıt için bir süre belirler. Karşı taraf bu sürede cevabını bildirir ve elinde delil varsa onu da sunar. Süre, tefhim veya tebliğ ile karşı tarafa ulaştırılır. Ön sorun üzerinde iki taraf anlaşamazsa hâkim, gerek gördüğünde tarafları çağırıp dinler ve ardından kararını kurar. Karar da tefhim ya da tebliğ yoluyla taraflara bildirilir. 117. maddenin üçüncü fıkrası, ilk itirazın karara bağlanmasını bu yönteme bağlar.

Kesin yetki ve kesin olmayan yetki

Yetki kesin nitelikteyse mahkeme, dava sona erene kadar yetkili olup olmadığını kendiliğinden araştırmak zorundadır. Taraflar da mahkemenin yetkisiz olduğunu her zaman ileri sürebilir. 19. madde bu araştırma yükünü ve süresiz ileri sürme imkânını yalnız kesin yetkiye özgülemiştir.

Yetki kesin değilse yetki itirazı cevap dilekçesinde yapılır. İtiraz eden taraf yetkili mahkemeyi bildirir. Yetkili mahkeme birden fazlaysa bunlar arasından seçtiği mahkemeyi gösterir. Yetkili mahkeme ya da seçilen mahkeme bildirilmezse yetki itirazı dikkate alınmaz. Bildirmeme sonucu, cevap dilekçesine hiç yazmama sonucundan ayrıdır. İkincisinde itiraz dinlenemez. Birincisinde, mahkeme gösterilmediği için itiraz dikkate alınmaz.

Mahkeme yetkisizlik kararı verirse, kararda yetkili mahkemeyi de gösterir. Yetkinin kesin olmadığı davada davalı, süresi içinde ve usulüne uygun yetki itirazında bulunmazsa davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir. 19. madde bu sonucu, itirazın hem süresinde hem usulüne uygun yapılmamasına bağlar. Süre miktarını 19. madde yazmaz. İtiraz cevap dilekçesinde ileri sürüleceği için dilekçe süresi, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır. Ek süre ancak hazırlığın çok zor veya imkânsız olması, süre içinde başvurulması, bir defaya mahsus olması ve bir ayı geçmemesi şartlarıyla verilebilir.

Yetki sözleşmesi

Yetki sözleşmesi, tacirler ile kamu tüzel kişilerine tanınmış bir imkândır. Bu kişiler, aralarında doğmuş bir uyuşmazlık veya ileride doğabilecek bir uyuşmazlık için bir mahkemeyi ya da birden fazla mahkemeyi sözleşmeyle yetkili kılabilir. Hüküm, sözleşmenin yapılabileceğini gösterir. Her uyuşmazlıkta sözleşme kurulmasını zorunlu saymaz. Taraflar aksi yönde anlaşmamışsa dava, yalnız sözleşmede belirlenen mahkemelerde açılır.

Ön inceleme ve tahkikata geçiş

İlk itiraz, dilekçeler aşamasında cevapla birlikte ileri sürülür. Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme yapılır. Mahkeme bu incelemede dava şartlarını ve ilk itirazları ele alır. Uyuşmazlık konularını tam olarak belirler. Hazırlık işlemlerini yapar. Delillerin sunulması ve toplanması için gereken işlemleri yerine getirir.

Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği davalarda mahkeme, ön incelemede tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder. Dava şartları, ilk itirazlar, uyuşmazlık konuları, hazırlık ve delil işlemleri ile bu teşvik tutanağa geçirilir. Teşvik, serbestçe tasarruf edilebilen davalarla sınırlıdır. Sulh ve arabuluculuk, 137. maddede birlikte anılır.

Ön inceleme bitmeden ve gerekli kararlar alınmadan tahkikat açılamaz. Tahkikat için duruşma günü de verilemez. Ön inceleme duruşması tamamlandıktan sonra, tahkikata geçilmeden önce, hak düşürücü süre ile zamanaşımı incelemesi ayrıca yapılır.

Duruşmaya davet

Taraflar, ön inceleme aşaması bittikten sonra tahkikat ve sözlü yargılama için duruşmaya davet edilir. Davet, ön incelemenin tamamlanmasına bağlıdır. Ön inceleme sürerken tahkikat günü verilemeyeceği kuralı, bu davet düzeniyle aynı yöndedir.

Davetiyede, belirlenen gün ve saatte geçerli bir özür olmadan mahkemede hazır bulunulmazsa duruşmaya yoklukta devam edileceği bildirilir. Yapılan işlemlere itiraz edilemeyeceği de yazılır. Tahkikatın sona erdiği duruşmada sözlü yargılamaya geçileceği belirtilir. Sözlü yargılama için duruşma ertelenirse taraflara ayrıca davetiye gönderilmeyeceği anlatılır. 150. madde hükmü saklı kalmak kaydıyla, yoklukta hüküm verileceği bildirilir.

Hak düşürücü süre ve zamanaşımı

Hak düşürücü süreye ve zamanaşımına ilişkin itiraz ile def'i, ön inceleme duruşması bittikten sonra ve tahkikat açılmadan önce karara bağlanır. Hâkim bu incelemede hem itirazı hem def'i ele alır. 116. madde ilk itirazları, kesin yetki kuralı bulunmayan hâllerdeki yetki itirazı ve tahkim itirazıyla sınırlar. Zamanaşımı bu sayımda yer almaz. Bu nedenle zamanaşımı incelemesinin zamanı, 117. maddedeki ilk itiraz incelemesiyle aynı hükme bağlanmaz. Zamanı 142. madde belirler.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy