Sürdürülebilirlik Bağlantılı Türev Ürünlerin Tanımı ve İşlevleri
Sürdürülebilirlik bağlantılı türev ürün işlemleri, sürdürülebilirlik koşullarına göre değişkenlik gösteren nakit akışının türev sözleşmeye eklenmesi niteliğindedir. Bu işlemlerde kurumların çevresel, sosyal ve yönetişim hedeflerine uyum düzeyi somut performans göstergeleri üzerinden izlenir.
Bu türev araçlar, sermayenin sürdürülebilir yatırımlara yönlendirilmesine hizmet edebilmekte ve kurumların çevresel, sosyal ve yönetişim faktörlerinden doğan risklere karşı korunmasına yardımcı olabilmektedir. Söz konusu araçlar aynı zamanda piyasada şeffaflığı, fiyat tespitini ve piyasa verimliliğini kolaylaştırıcı işlevler görebilir.
Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamında Türev Araçlar
6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında türev araçlar; menkul kıymetleri satın alma, satma veya birbiriyle değiştirme hakkı veren araçları; değeri bir menkul kıymet fiyatına veya getirisine, döviz fiyatına veya fiyat değişikliğine, faiz oranına veya orandaki değişikliğe, kıymetli maden veya kıymetli taş fiyatına ya da fiyat değişikliğine, mal fiyatına veya fiyat değişikliğine, Sermaye Piyasası Kurulunca uygun görülen kurumlarca yayımlanan istatistiklere veya bunlardaki değişikliğe bağlı olan araçları kapsar. Ayrıca kredi riski transferi sağlayan, enerji fiyatları ve iklim değişkenleri gibi ölçüm değerlerine ya da bunlardan oluşturulan endeks seviyesine ve seviyedeki değişikliğe dayalı türev araçlar, bunların türevleri, dayanak varlıkları birbiriyle değiştirme hakkı veren türevler ile döviz, kıymetli madenler ve Kurulca belirlenecek diğer varlıklar üzerine yapılacak kaldıraçlı işlemler de bu tanıma dahildir.
Türev İşlem Türlerinde Sürdürülebilirlik Kriterleri
Sürdürülebilirlik bağlantılı faiz swapı işlemlerinde borçlular tarafından belirlenen hedeflerin tutturulması halinde imtiyazlı faiz oranı uygulanabilir. Belirlenen hedeflerde başarısız olunması durumunda ise imtiyazlı faiz oranları piyasa normali olan faiz oranına dönüşür. Hedefler belirli kurumlardan temin edilen puanlamalarla ya da bağımsız üçüncü taraf çevresel değerlendirme kuruluşlarından alınacak sertifikalarla ölçülebilir.
Forward işlemlerinde, taraflarca önceden belirlenen çevresel, sosyal ve yönetişim hedeflerine ulaşıldığında vade tarihindeki fiyatta indirim sağlanması kararlaştırılabilir. Kriterlere ulaşılamadığı hallerde ise ilgili tarafın önceden belirlenen bir meblağı sözleşmede kararlaştırılan sivil toplum örgütüne ödemekle yükümlü olacağı yönünde hükümlere yer verilebilir.
Kredi risk swapı işlemlerinde bu kriterler, iklim değişikliği ve diğer çevresel faktörlerden kaynaklanabilecek muhtemel zararlara karşı korunma amacıyla düzenlenebilir. Bu mekanizma ayrıca piyasada işlem gören sürdürülebilirlik bağlantılı kredi veya tahvillerin piyasa değerlerindeki değişimlere karşı korunma gayesiyle de kullanılabilir.
Teşkilatlanmış piyasalarda ve borsalarda, kurumsal sürdürülebilirlik ölçütlerine bağlı hisse senedi endeksi vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri işleme açılabilmektedir.
Sözleşmesel Yapılandırma ve Uluslararası Kurallar
Sözleşmelerde sürdürülebilirlik performans hedeflerinin kapsamı, zaman çizelgesi, referans noktası ve hesaplama metodolojisi açıkça düzenlenmelidir. Hesaplamaların herhangi bir nedenle yapılamaması ihtimaline karşı önlemler alınmalı, beklenmeyen olaylara karşı esneklik sağlanmalı ve hedeflerin gerçekleşip gerçekleşmemesinin ekonomik sonuçları açıkça gösterilmelidir.
Performans kriterlerinin ölçülebilir ve objektif olması gerekir. Ölçülebilirliği sağlamak amacıyla küresel, bölgesel veya yerel endüstri standartları referans alınabilir. Karşı tarafın hedefleri belirlenen sürelerde karşılayıp karşılamadığının doğrulanması ise bağımsız bir üçüncü taraf vasıtasıyla gerçekleştirilebilir. Kriterlerin güvenilir ve etkili olması, yeşil aklama riskiyle başa çıkılması ve pazarın gelişimi bakımından önem taşır.
Hukuki yapılandırma bakımından işlemler iki ana kategoride ele alınır. Birinci kategoride performans kriterleri ile bunların nakit akışına etkisi türev işleme gömülü şekilde kurgulanırken, ikinci kategoride performans kriterleri ve buna ilişkin nakit akışı ayrı bir sözleşme ile hüküm altına alınır.
Performans kriterlerinin ayrı bir anlaşmayla düzenlendiği ikinci kategori işlemlerde, tarafların ticari anlaşmasında yer alan hükümler çerçevesinde her işlem özelinde bir değerlendirme yapılması ve 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu kapsamındaki kriterlerin sağlanıp sağlanmadığının işlem bazında incelenmesi gerekir.
Uluslararası Swaplar ve Türev Birligi (ISDA) tarafından 2024 yılı Ocak ayında sürdürülebilirlik bağlantılı türev işlemleri için standart tanımlar yayımlanmıştır. Bu taslak kurallar; sürdürülebilirlik performans kriterlerinin içeriğini, hedeflere ulaşılıp ulaşılamamasına bağlı nakit akışı mekanizmalarını ve pazar bozulması hallerinde tarafların kullanabileceği seçenekleri içerir.
Sürdürülebilirlik hedefleri karşılanamadığında ne olur?
Faiz swaplarında imtiyazlı oran piyasa standardı faiz oranına dönüşebilir veya iklim projelerine telafi amaçlı destek zorunluluğu doğabilir; forward işlemlerinde ise önceden belirlenen bir tutarın sivil toplum örgütüne ödenmesi kararlaştırılabilir.
Sözleşmelerde performans kriterleri nasıl belirlenir?
Kriterlerin ölçülebilir ve objektif olması esastır; bu amaçla endüstri standartları referans alınabilir ve hedeflerin gerçekleştiği bağımsız bir üçüncü tarafın doğrulamasıyla belgelenebilir.
Sürdürülebilirlik bağlantılı türevler nasıl sınıflandırılır?
Bu ürünler, performans kriterleri ve nakit akışı etkisinin türev işleme gömülü olduğu durumlar ile bunların ayrı bir sözleşmeyle düzenlendiği yapılar şeklinde iki grupta incelenir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy