Suça Teşebbüs ve Gönüllü Vazgeçmenin Şartları

Suça teşebbüs, failin işlemeyi kastettiği bir suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlamasına karşın, elinde olmayan nedenlerle eylemini tamamlayamaması halinde söz konusu olur. Suçun oluşması kural olarak kastın varlığına bağlıdır; kast ise suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir. Ceza adaletinde işlenen fiilin ağırlığıyla orantılı ceza ve güvenlik tedbirine hükmolunması ilkesi geçerli olup suça teşebbüs durumunda fail tamamlanmış suça nazaran ceza indiriminden yararlanır.

Suça Teşebbüsün Unsurları ve İcra Hareketlerinin Başlaması

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 35. maddesinin birinci fıkrası uyarınca failin suça teşebbüsten sorumlu tutulabilmesi için işlemeyi kastettiği suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya koyulması ve eylemin failin elinde olmayan nedenlerle tamamlanamaması aranır. Kanunda doğrudan doğruya icraya başlama ölçütü esas alındığından sırf hazırlık aşamasında kalan hareketler cezalandırılmaz. İcra hareketlerinin varlığı için yapılan eylemin işlenmek istenen suç tipiyle belirli bir yakınlık ve bağlantı içinde bulunması gerekir.

Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 2023/4266 Esas ve 2024/284 Karar sayılı ilamına konu somut olayda; taksisine binen mağduru takip ederek evinin önünde kolundan tutup taksiye çekmeye çalışan sanığın, mağdurun kendisini geri çekip tepki göstermesi üzerine kolunu bırakarak taksiyle olay yerinden ayrılması fiili cebir, tehdit veya hile kullanarak kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçuna teşebbüs olarak kabul edilmiştir.

Teşebbüs Halinde Verilecek Ceza ve İndirim Oranları

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 35. maddesinin ikinci fıkrasına göre teşebbüs halinde fail hakkında uygulanacak yaptırım, ortaya çıkan zarar veya tehlikenin ağırlığına göre tayin edilir. Bu doğrultuda kanun, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası öngörülen fiillerde ondört yıldan yirmibir yıla, müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda ise on yıldan onsekiz yıla kadar hapis cezası uygulanmasını öngörmektedir. Diğer cezalar bakımından ise faile verilecek temel ceza üzerinden dörtte birden dörtte üçe kadar indirim yapılır.

Gönüllü Vazgeçme ve Etkin Pişmanlıktan Ayrımı

5237 sayılı Kanun'un 36. maddesi gereğince fail, suçun icra hareketlerinden gönüllü vazgeçer veya kendi çabalarıyla suçun tamamlanmasını ya da neticenin gerçekleşmesini önlerse teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz. Buna karşın vazgeçme anına kadar icra edilen hareketler esasen başka bir suç oluşturduğu takdirde sadece o suça ait ceza ile cezalandırılır. Gönüllü vazgeçme tamamlanmış suçların ceza sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Gönüllü vazgeçme suç tamamlanmadan veya netice gerçekleşmeden önce icra hareketlerinin terk edilmesi ya da neticenin engellenmesi halinde gündeme gelirken; etkin pişmanlık belirli suç tiplerinde suçun tamamlanmasından sonra ortaya çıkan, zararın giderilmesi, eski hale getirme veya malın iadesi durumlarını kapsar.

Vazgeçmenin sübjektif şartı olan gönüllülük, ahlaki saik veya gerçek anlamda bir pişmanlık taşımayı zorunlu kılmaz. Failin korku, mağdura acıma ya da vicdan azabı gibi iç etkenlerle veya suçu daha sonra işlemek düşüncesiyle icrayı kendi iradesiyle bırakması durumunda da gönüllü vazgeçme hükümleri uygulanır. Dıştan gelen zorlayıcı bir engel bulunmaksızın eyleme devam etme imkanı varken kendi iradesiyle icraya son verilmesi yeterlidir.

İcra Hareketlerinin Tamamlanmasından Sonra Neticenin Önlenmesi

İcra hareketlerinin tamamlanmasından sonra gönüllü vazgeçme hükmünün tatbiki için failin suçun tamamlanmasını veya neticenin doğmasını önlemek bakımından ciddi bir çaba göstermesi ve sonucun bu çaba nedeniyle meydana gelmemesi şarttır. Failin bu yöndeki davranışı bizzat müdahalede bulunmasını zorunlu kılmayıp, iradesine dayanan ve sonucu önlemeye yönelik hareketler kapsamında ilk yardım ekibinin veya itfaiyenin çağrılması gibi üçüncü kişilerin hareketlerine neden olunması yoluyla sonucun engellenmesi de yeterli görülebilir.

Aşılabilir Mukavemet ve Suç Vasfının Tayini

Yargıtay 9. Ceza Dairesinin 2025/2281 Esas ve 2025/4818 Karar sayılı ilamına konu somut olayda; mağdurun aşılabilir mukavemeti haricinde eylemi tamamlamasını engelleyen dışsal bir neden bulunmaksızın organ sokma fiilini kendiliğinden sonlandıran sanık hakkında nitelikli cinsel saldırıya teşebbüsten mahkûmiyet kurulması hukuka aykırı bulunmuş, sübuta eren cinsel saldırı suçundan ceza tayin edilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Benzer şekilde mağdurun bağıracağını söylemesi gibi aşılabilir bir direnç karşısında dokunmaktan kendiliğinden vazgeçilen hallerde de teşebbüs yerine, vazgeçme anına kadar gerçekleşen eylem uyarınca cinsel taciz suçu üzerinden vasıflandırma yapılabilmektedir. Dış bir engel olmaksızın icranın kendiliğinden bırakıldığı durumlarda failin sorumluluğu, teşebbüsten ziyade o ana kadar tamamlanmış olan eylemin hukuki vasfına göre belirlenmektedir.

Bir eylemin kasten öldürmeye teşebbüs mü yoksa kasten yaralama mı oluşturduğunun tespitinde; taraflar arasındaki husumet ve derecesi, saldırı aletinin öldürmeye elverişliliği, darbe sayısı ve şiddeti, mağdurun vücudundaki yaraların yerleri ve niteliği, hedef seçme olanağı ile failin fiiline kendiliğinden mi yoksa engel bir sebepten dolayı mı son verdiği gibi ölçütler birlikte değerlendirilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy