Soruşturma Evresi ve Başlangıç Usulü
Kanuna göre yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evre soruşturma evresidir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 158 uyarınca suça ilişkin ihbar veya şikâyetler doğrudan Cumhuriyet Başsavcılığına ya da adli kolluk birimlerine sunulabilir. Başvurunun valilik, kaymakamlık veya mahkemeye yapılması durumunda ise evrak gecikmeksizin ilgili Cumhuriyet Başsavcılığına iletilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 158Kaynağı aç
Başsavcılığına veya kolluk makamlarına yapılabilir.
(2) Valilik veya kaymakamlığa ya da mahkemeye yapılan ihbar veya şikâyet,
ilgili Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilir.
(3) Yurt dışında işlenip ülkede takibi gereken suçlar hakkında
Türkiye'nin elçilik ve konsolosluklarına da ihbar veya şikâyette bulunulabilir.
(4) Bir kamu görevinin yürütülmesiyle bağlantılı olarak işlendiği iddia
edilen bir suç nedeniyle, ilgili kurum ve kuruluş idaresine yapılan ihbar veya
şikâyet, gecikmeksizin ilgili Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilir.
(5) İhbar veya şikâyet yazılı veya tutanağa geçirilmek üzere sözlü olarak
yapılabilir.
(6) (Ek: 15/8/2017-KHK-694/145 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7078/140 md.)[60] İhbar ve şikâyet konusu
fiilin suç oluşturmadığının herhangi bir araştırma yapılmasını gerektirmeksizin
açıkça anlaşılması veya ihbar ve şikâyetin soyut ve genel nitelikte olması
durumunda soruşturma yapılmasına yer olmadığına karar verilir. Bu durumda
şikâyet edilen kişiye şüpheli sıfatı verilemez. Soruşturma yapılmasına yer
olmadığına dair karar, varsa ihbarda bulunana veya şikâyetçiye bildirilir ve bu
karara karşı 173 üncü maddedeki usule göre itiraz edilebilir. İtirazın kabulü
hâlinde Cumhuriyet başsavcılığı soruşturma işlemlerini başlatır. Bu fıkra
uyarınca yapılan işlemler ve verilen kararlar, bunlara mahsus bir sisteme
kaydedilir. Bu kayıtlar, ancak Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme
tarafından görülebilir.
(7) Yürütülen soruşturma sonucunda kovuşturma evresine geçildikten sonra
suçun şikâyete bağlı olduğunun anlaşılması halinde; mağdur açıkça şikâyetten
vazgeçmediği takdirde, yargılamaya devam olunur.
Şüpheli ölümün ihbarı
İhbar veya şikâyete konu eylemin suç teşkil etmediğinin herhangi bir ön araştırma gerekmeksizin anlaşılması ya da başvurunun soyut ve genel ifadeler içermesi hâlinde soruşturma yapılmasına yer olmadığı kararı verilir ve ilgili kişiye şüpheli unvanı yüklenemez. Bu karar şikâyetçi veya ihbar edene bildirilir; ilgililer Ceza Muhakemesi Kanunu m. 173 çerçevesinde karara itiraz edebilir ve itiraz yerinde görülürse savcılık soruşturma işlemlerine başlar.
Bir kimsenin eceliyle vefat etmediği yönünde şüphe uyandıran durumların ortaya çıkması veya vefat edenin kimliğinin saptanamaması hâlinde kolluk personeli, köy muhtarları, sağlık görevlileri veya defin sorumluları durumu derhâl savcılığa aktarmakla yükümlüdür. Bu şartlar altında cenazenin toprağa verilmesi Cumhuriyet savcısının vereceği yazılı izne tabidir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 159Kaynağı aç
kuşkusunu doğuracak bir durumun varlığı veya ölünün kimliğinin belirlenememesi
halinde; kolluk görevlisi, köy muhtarı ya da sağlık veya cenaze işleriyle
görevli kişiler, durumu derhâl Cumhuriyet Başsavcılığına bildirmekle
yükümlüdürler.
(2) Birinci fıkra kapsamına giren hallerde ölünün gömülmesi ancak
Cumhuriyet savcısı tarafından verilecek yazılı izne bağlıdır.
İKİNCİ
BÖLÜM
Soruşturma
İşlemleri
Bir suçun işlendiğini öğrenen Cumhuriyet savcısının görevi
Soruşturmanın Yürütülmesi ve Delil Toplama İlkeleri
Cumhuriyet savcısı, gerçeğin ortaya çıkarılması ve adil yargılanma şartlarının korunması adına adlî kolluk vasıtasıyla isnat altında bulunan kimsenin hem lehine hem de aleyhine unsurları toplayıp güvenceye almak ve haklarını gözetmek mecburiyetindedir. Mevzuatta açıkça ayrı bir düzenleme yer almadığı ve savunma yetkileri zedelenmediği müddetçe soruşturma kapsamındaki adli işlemler gizlilik prensibine tabidir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 157Kaynağı aç
savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla soruşturma evresindeki usul
işlemleri gizlidir.
İhbar ve şikâyet
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 160Kaynağı aç
bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez kamu davasını
açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere hemen işin gerçeğini araştırmaya
başlar.
(2) Cumhuriyet savcısı, maddî gerçeğin
araştırılması ve adil bir yargılamanın yapılabilmesi için, emrindeki adlî
kolluk görevlileri marifetiyle, şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri
toplayarak muhafaza altına almakla ve şüphelinin haklarını korumakla yükümlüdür.
Cumhuriyet savcısının görev ve yetkileri
Adlî kolluk görevlileri elkoydukları olayları, yakalanan kişileri ve uygulanan tedbirleri emrinde çalıştıkları Cumhuriyet savcısına derhâl bildirmek ve savcının adliyeye ilişkin emirlerini gecikmeksizin yerine getirmek zorundadır. Cumhuriyet savcısı adlî kolluk görevlilerine emirleri kural olarak yazılı iletir; acele hâllerde verilen sözlü emirler ise en kısa sürede yazılı olarak da bildirilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 161Kaynağı aç
emrindeki adlî kolluk görevlileri aracılığı ile her türlü araştırmayı
yapabilir; yukarıdaki maddede yazılı sonuçlara varmak için bütün kamu görevlilerinden
her türlü bilgiyi isteyebilir. Cumhuriyet savcısı, adlî görevi gereğince
nezdinde görev yaptığı mahkemenin yargı çevresi dışında bir işlem yapmak
ihtiyacı ortaya çıkınca, bu hususta o yer Cumhuriyet savcısından söz konusu
işlemi yapmasını ister.
(2) Adlî kolluk görevlileri, elkoydukları olayları, yakalanan kişiler ile
uygulanan tedbirleri emrinde çalıştıkları Cumhuriyet savcısına derhâl bildirmek
ve bu Cumhuriyet savcısının adliyeye ilişkin bütün emirlerini gecikmeksizin
yerine getirmekle yükümlüdür.
(3) Cumhuriyet savcısı, adlî kolluk görevlilerine emirleri yazılı; acele
hâllerde, sözlü olarak verir. (Ek cümle: 25/5/2005 – 5353/24 md.) Sözlü
emir, en kısa sürede yazılı olarak da bildirilir.
(4) Diğer kamu görevlileri de,
yürütülmekte olan soruşturma kapsamında ihtiyaç duyulan bilgi ve belgeleri,
talep eden Cumhuriyet savcısına vakit geçirmeksizin temin etmekle yükümlüdür.
(5) Kanun tarafından kendilerine verilen veya kanun dairesinde
kendilerinden istenen adliye ile ilgili görev veya işlerde kötüye kullanma veya
ihmalleri görülen kamu görevlileri ile Cumhuriyet savcılarının sözlü veya
yazılı istem ve emirlerini yapmakta kötüye kullanma veya ihmalleri görülen
kolluk âmir ve memurları hakkında Cumhuriyet savcılarınca doğrudan doğruya
soruşturma yapılır. Vali ve kaymakamlar hakkında 2.12.1999 tarihli ve 4483
sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin
Yargılanması Hakkında Kanun hükümleri, en üst dereceli kolluk amirleri hakkında
ise, hâkimlerin görevlerinden dolayı tâbi oldukları yargılama usulü uygulanır.[61]
(6) (Değişik: 2/1/2017-KHK-680/9 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7072/8
md.) Vali ve kaymakamların kişisel suçları hakkında soruşturma ve
kovuşturma yapma yetkisi, ilgilinin görev yaptığı yerin bağlı olduğu bölge
adliye mahkemesinin bulunduğu yerdeki il Cumhuriyet başsavcılığı ve aynı yer
ağır ceza mahkemesine aittir. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü
hâllerinde soruşturma genel hükümlere göre yapılır.
(7) (Ek: 31/3/2011-6217/21 md.) Yetkisizlik kararı ile gelen bir
soruşturmada Cumhuriyet savcısı, kendisinin de yetkisiz olduğu kanaatine
varırsa yetkisizlik kararı verir ve yetkili savcılığın belirlenmesi için
soruşturma dosyasını, yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesine en
yakın ağır ceza mahkemesine gönderir. Mahkemece bu konuda verilen karar
kesindir.
(8) (Ek:21/2/2014–6526/15 md.) Türk
Ceza Kanununun 302, 309, 311, 312, 313, 314, 315 ve 316 ncı maddelerinde
düzenlenen suçlar hakkında, görev sırasında veya görevinden dolayı işlenmiş
olsa bile Cumhuriyet savcılarınca doğrudan soruşturma yapılır. 1/11/1983
tarihli ve 2937 sayılı Devlet İstihbarat Hizmetleri ve Milli İstihbarat
Teşkilatı Kanununun 26 ncı maddesi hükmü saklıdır.
(9) (Ek: 15/8/2017-KHK-694/146 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7078/141
md.) Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen milletvekili
hakkında soruşturma ve kovuşturma yapma yetkisi, Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı
ve bu yer ağır ceza mahkemesine aittir. Soruşturmayı Cumhuriyet Başsavcısı veya
görevlendireceği vekili bizzat yapar. Başsavcı veya vekili, suçun işlendiği yer
Cumhuriyet savcısından soruşturmanın kısmen veya tamamen yapılmasını
isteyebilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde suçun işlendiği yer
Cumhuriyet savcısı zorunlu olan delilleri toplar ve gerekmesi hâlinde alınacak
kararlar bakımından bulunduğu yer sulh ceza hâkimliğinden talepte bulunur.
Soruşturmada Cumhuriyet savcısının hâkim kararı istemi
Cumhuriyet savcısı, görevli olduğu yargı çevresi dışında bir adli işlem yürütülmesi gerektiğinde o yerdeki Cumhuriyet savcısından istinabe yoluyla talebin yerine getirilmesini ister. Bunun yanı sıra ceza soruşturmalarında savcılık, hâkim veya mahkemenin yazılı olarak yönelttiği bilgi taleplerinin muhataplarca on günlük yasal süre zarfında cevaplandırılması zorunludur.
Yetki Uyuşmazlıkları ve Hâkimlik İşlemleri
Yetkisizlik kararı ile gelen bir soruşturmada Cumhuriyet savcısı kendisinin de yetkisiz olduğu kanaatine varırsa yetkisizlik kararı verir. Bu aşamada yetkili savcılığın belirlenmesi için soruşturma dosyası, yargı çevresinde görev yapılan ağır ceza mahkemesine en yakın ağır ceza mahkemesine gönderilir ve mezkûr mahkemece bu konuda verilen karar kesindir.
Cumhuriyet savcısı, münhasıran yargısal karar gerektiren bir soruşturma adımı icap ettiğinde bu yöndeki talebini işlemin gerçekleşeceği bölgedeki sulh ceza hâkimine yöneltir ve hâkim mevzuata uygunluk denetimi yaparak kararını kurar. Suçüstü durumlarında ve gecikmesinde sakınca doğabilecek anlarda savcıya ulaşılamazsa veya işin kapsamı savcının mesaisini aşıyorsa sulh ceza hâkimi soruşturmaya dair tüm işlemleri bizzat yürütebilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 162Kaynağı aç
yapılabilecek olan bir soruşturma işlemine gerek görürse, istemlerini bu
işlemin yapılacağı yerin sulh ceza hâkimine bildirir. Sulh ceza hâkimi
istenilen işlem hakkında, kanuna uygun olup olmadığını inceleyerek karar verir
ve gereğini yerine getirir.
Soruşturmanın sulh ceza hâkimi tarafından yapılması
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 163Kaynağı aç
hâllerde, Cumhuriyet savcısına erişilemiyorsa veya olay genişliği itibarıyla
Cumhuriyet savcısının iş gücünü aşıyorsa, sulh ceza hâkimi de bütün soruşturma
işlemlerini yapabilir.
(2) Kolluk âmir ve memurları, sulh ceza hâkimi tarafından emredilen
tedbirleri alır ve araştırmaları yerine getirirler.
Adlî kolluk ve görevi
Savcıya erişilemeyen veya iş gücünü aşan suçüstü durumlarında Cumhuriyet savcısı gibi bizzat soruşturma işlemlerini yürüten sulh ceza hâkimi, aynı fiile ilişkin açılan ceza davasının kovuşturma aşamasında görev yapamaz.
Soruşturma İşlemlerinde Belgelendirme ve Tutanak Düzeni
Şüphelinin ifadesinin alınması veya sorgusu, tanık ve bilirkişinin dinlenmesi ya da keşif ve muayene sırasında Cumhuriyet savcısı veya sulh ceza hâkiminin yanında bir zabıt kâtibi bulundurulur. Acele hâllerde yemin verilmesi suretiyle başka bir kimse yazman olarak görevlendirilebilir. Ceza usul hukukunun emredici kuralı gereğince her soruşturma işlemi tutanağa bağlanır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 169Kaynağı aç
ve bilirkişinin dinlenmesi veya bir keşif ve muayene sırasında Cumhuriyet
savcısı veya sulh ceza hâkiminin yanında bir zabıt kâtibi bulunur. Acele
hâllerde, yemin vermek koşuluyla, başka bir kimse, yazman olarak
görevlendirilebilir.
(2) Her soruşturma işlemi tutanağa bağlanır. Tutanak, adlî kolluk
görevlisi, Cumhuriyet savcısı veya sulh ceza hâkimi ile hazır bulunan zabıt
kâtibi tarafından imza edilir.
(3) Müdafi veya vekil sıfatıyla hazır bulunduğu işlemlerle ilgili
tutanakta avukatın isim ve imzasına da yer verilir.
(4) Tutanak, işlemin yapıldığı yeri, tarihi, başlama ve bitiş saatini ve
işleme katılan veya ilgisi bulunan kimselerin isimlerini içerir.[63]
(5) İşlemde hazır bulunan ilgililerce onanmak üzere tutanağın kendilerini
ilgilendiren kısımları okunur veya okumaları için kendilerine verilir. Bu husus
tutanağa yazılarak ilgililere imza ettirilir.
(6) İmzadan kaçınma hâlinde nedenleri tutanağa geçirilir.
(7) (Ek: 21/2/2014 – 6526/16 md.)Türk
Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısmının Dört, Beş, Altı ve Yedinci
Bölümünde tanımlanan suçlar (318, 319, 324, 325 ve 332 nci maddeler hariç) ile
12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun kapsamına giren
suçlarla ilgili yürütülen soruşturma ve kovuşturmalarda, kolluk tarafından
düzenlenen tutanaklara, ilgili görevlilerin açık kimlikleri yerine sadece sicil
numaraları yazılır. Kolluk görevlilerinin ifadesine başvurulması gerektiği
hâllerde çıkarılan davetiye veya çağrı kâğıdı, kolluk görevlisinin iş yeri
adresine tebliğ edilir. Bu kişilere ait ifade ve duruşma tutanaklarında adres
olarak iş yeri adresleri gösterilir.
İKİNCİ
KISIM
Kamu
Davasının Açılması
BİRİNCİ
BÖLÜM
Kamu
Davasının Açılması
Kamu davasını açma görevi
Hazırlanan soruşturma tutanağı adlî kolluk görevlisi, Cumhuriyet savcısı veya sulh ceza hâkimi ile hazır bulunan zabıt kâtibi tarafından imzalanır. Müdafi veya vekil sıfatıyla hazır bulunulan işlemlerle ilgili düzenlenen tutanakta avukatın isim ve imzasına da açıkça yer verilir.
Soruşturma evresindeki usul işlemleri gizli midir?
Evet, kanunun başka hüküm koyduğu istisnai hâller saklı kalmak ve savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla soruşturma evresindeki usul işlemleri gizlidir.
Savcılıkça istenen adli bilgilere ne kadar sürede cevap verilmelidir?
Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından suçların soruşturulması esnasında yazılı olarak talep edilen bilgilere on gün içinde cevap verilmesi zorunludur.
Her ihbar ve şikâyet durumunda şüpheli sıfatı verilir mi?
Hayır, bildirilen fiilin suç oluşturmadığının araştırma yapılmaksızın açıkça anlaşılması veya ihbarın soyut ve genel nitelikte olması hâlinde soruşturma yapılmasına yer olmadığına karar verilir ve kişiye şüpheli sıfatı verilmez.
Soruşturma yapılmasına yer olmadığı kararına karşı ne yapılabilir?
Soruşturma yapılmasına yer olmadığına dair karar ihbarda bulunana veya şikâyetçiye bildirilir; bu karara karşı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 173 hükmündeki usule göre itiraz edilebilir ve itiraz kabul edilirse soruşturma başlatılır.
Soruşturmayı bizzat yürüten sulh ceza hâkimi kovuşturmaya katılabilir mi?
Hayır, savcıya ulaşılamayan suçüstü gibi hâllerde Cumhuriyet savcısı gibi soruşturma işlemlerini bizzat yürüten sulh ceza hâkimi aynı davanın kovuşturma aşamasında hâkim olarak görev yapamaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy