Yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda borçlunun Türkiye'de bulunan malvarlığı değerlerinin güvence altına alınması, ayrı bir uluslararası haciz türüne değil 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu hükümlerine tabidir. Rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun elinde veya üçüncü kişide bulunan taşınır ve taşınmaz malları ile alacak ve haklarını ihtiyaten haczettirebilir. Yabancı mahkemelerden alınan malvarlığı dondurma veya geçici koruma kararları kesinleşmiş nihai ilam niteliği taşımadığından doğrudan tenfiz yoluyla uygulanamaz; buna karşılık bu kararlar ve uyuşmazlığa dair belgeler delil gösterilerek Türk mahkemelerinden ihtiyati haciz talep edilebilir.
2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 257Kaynağı aç
Yabancılık Unsurlu İlişkilerde İhtiyati Haciz Şartları
Türk hukuk düzeninde uluslararası ihtiyati haciz adıyla müstakil bir haciz türü yer almamaktadır. Borçlu, alacaklı, sözleşme akdi, ifa yeri veya mahkemenin yabancı bir ülkeyle bağlantılı bulunduğu hâllerde de borçluya ait malvarlığı Türkiye sınırları içindeyse 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu tatbik edilir. Vadesi gelmiş ve rehinle temin edilmemiş para alacaklarında alacaklı, borçlunun zilyetliğindeki taşınır ve taşınmaz mallar ile üçüncü kişilerdeki alacak ve diğer hakları üzerine ihtiyati haciz koydurabilir.
Vadesi gelmemiş borçlardan dolayı kural olarak ihtiyati haciz istenemez. Bu kuralın istisnası olarak borçlunun muayyen yerleşim yerinin bulunmaması yahut borçlunun taahhütlerinden kurtulmak maksadıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya, kendisinin kaçmaya hazırlanması veya kaçması ya da alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemlerde bulunması hâllerinde vadesi gelmemiş borç için de ihtiyati haciz istenebilir. Bu suretle ihtiyati haciz konulursa borç yalnız borçlu hakkında muacceliyet kesbeder. Borçlunun yabancı bir ülkede yerleşik olması tek başına muayyen yerleşim yerinin bulunmadığı anlamına gelmez; borçlunun yurt dışında bilinen ve belirlenebilir bir yerleşim yeri varsa sırf yabancı mukim olması sebebiyle vadesi gelmemiş borç için ihtiyati haciz tesis edilemez.
Yabancı Mahkeme Kararları ve Tenfiz İlişkisi
5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 50. maddesinin 1. fıkrası gereğince, yabancı mahkemelerden hukuk davalarına ilişkin verilen ve o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş bulunan ilamların Türkiye'de icra olunabilmesi yetkili Türk mahkemesince tenfiz kararı verilmesine bağlıdır. Yabancı mahkemelerce verilen malvarlığı dondurma tedbirleri veya geçici hukuki koruma kararları nihai ve kesinleşmiş hüküm vasfı taşımadığından doğrudan tenfiz yoluyla Türkiye'de cebri icraya konulamaz.
5718 sayılı MİLLETLERARASI ÖZEL HUKUK VE USUL HUKUKU HAKKINDA KANUN m. 50Kaynağı aç
Geçici kararların doğrudan tenfiz edilememesi durumunda, yabancı mahkemenin geçici kararı ve uyuşmazlığa dair belgeler delil olarak sunulup 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 257 ve devamı maddeleri uyarınca Türk mahkemesinden yeni bir ihtiyati haciz kararı istenebilir. Para alacağına ilişkin ihtiyati haciz talep edilebilmesi için yabancı mahkeme kararının önceden Türkiye'de tenfiz edilmiş bulunması bir zorunluluk değildir.
Milletlerarası Tahkim Sürecinde İhtiyati Haciz
4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu'nun 6. maddesinin 1. fıkrası uyarınca, taraflardan birinin tahkim yargılamasından önce veya tahkim yargılaması sırasında mahkemeden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz istemesi ve mahkemenin buna karar vermesi tahkim anlaşmasına aykırılık teşkil etmez. Hakem veya hakem kurulu aksi kararlaştırılmadıkça ihtiyati hacze karar verebilir; ancak cebri icra organlarınca icrası gereken, resmi makamlarca yerine getirilecek veya üçüncü kişileri bağlayan ihtiyati haciz kararı veremez.
4686 sayılı MİLLETLERARASI TAHKİM KANUNU m. 6Kaynağı aç
Hakem veya hakem kurulunun verdiği ihtiyati haciz kararını taraflardan biri yerine getirmezse, karşı taraf ihtiyati haciz kararı verilmesi istemiyle yetkili mahkemenin yardımını isteyebilir. Tahkim öncesinde veya tahkim sırasında taraflardan birinin istemi üzerine mahkemece verilen ihtiyati haciz kararı, hakem veya hakem kurulu kararının icra edilebilir hale gelmesiyle ya da davanın hakem veya hakem kurulunca reddedilmesi hâlinde kendiliğinden ortadan kalkar.
İhtiyati Haczin İnfazı, Yetki ve Şikayet
Mahkemece ihtiyati haciz kararı verilmesi üzerine alacaklının, kararın verildiği günden başlayarak on günlük yasal süre zarfında hükmü tesis eden mahkemenin yetki çevresindeki icra dairesine başvurarak infaz talebinde bulunması gerekir. Belirtilen sürenin infaz istenmeksizin geçirilmesi durumunda ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkar. Haczin infaz işlemlerine yönelik şikayet başvuruları ise infazı yürüten icra dairesinin bağlı bulunduğu icra mahkemesine yapılır.
2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 261Kaynağı aç
Para veya teminat borcu takibinde yetki Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu hükümlerine göre kıyas yolu ile belirlenir. Bunun yanında, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 50. maddesinin 1. fıkrası uyarınca takibe esas olan sözleşmenin yapıldığı icra dairesi de takibe yetkilidir.
2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 50Kaynağı aç
İhtiyati Haczi Tamamlayan Merasimler
Dava açılmadan veya icra takibine başlanmadan önce ihtiyati haciz yaptıran alacaklı, haczin tatbikinden veya haciz gıyabında yapılmışsa haciz tutanağının kendisine tebliğinden itibaren yedi gün içinde haciz veya iflas yoluyla takip talebinde bulunmaya ya da dava açmaya mecburdur.
2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 264Kaynağı aç
Borçlu ödeme emrine itiraz ederse itiraz alacaklıya tebliğ olunur. Alacaklı, tebliğ tarihinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesinden itirazın kaldırılmasını istemek veya mahkemede dava açmak zorundadır. İcra mahkemesi itirazın kaldırılması talebini reddederse, alacaklının kararın tefhim veya tebliğinden itibaren yedi gün içinde dava açması gerekir. İhtiyati haciz alacak davasının görüldüğü sırada konulmuşsa veya süresinde mahkemede dava açılmışsa, esas hakkında verilecek hükmün mahkemece tebliğinden itibaren bir ay içinde takip talebinde bulunulması zorunludur.
Alacaklı bu kanuni süreleri geçirir, davasından yahut takip talebinden vazgeçer, takip talebi kanuni müddetlerin geçmesiyle düşer, dava dosyası muameleden kaldırılıp bir ay içinde yenilenmez veya alacaklı davasında haksız çıkarsa ihtiyati haciz hükümsüz kalır ve ilgililer isterse gereken mercilere bildirilir. Borçlu süresi içinde ödeme emrine itiraz etmezse veya itirazı icra mahkemesince kesin olarak kaldırılır yahut mahkemece iptal edilirse, ihtiyati haciz kendiliğinden icrai hacze dönüşür.
İhtiyati Haczin Teminatla Kaldırılması
Borçlu; nakit para yatırarak, mahkemenin kabul edeceği taşınır rehni, hisse senedi ya da tahvil tevdi ederek yahut gayrimenkul rehni veya geçerli bir banka teminat mektubu göstermek suretiyle konulan ihtiyati haczin kaldırılmasını talep edebilir. Alacaklı tarafından icra takibine geçildikten sonraki aşamada bu teminat karşılığı haczi kaldırma yetkisi icra mahkemesine aittir.
2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 266Kaynağı aç
Borçlunun yurt dışında yerleşik olması ihtiyati haciz için yeterli midir?
Hayır, borçlunun yabancı bir ülkede yerleşik bulunması tek başına yerleşim yerinin bulunmadığı anlamına gelmez. Vadesi gelmemiş borçlarda borçlunun yurt dışında bilinen ve belirlenebilir bir yerleşim yeri varsa, yalnızca yabancı mukim olması sebebiyle ihtiyati haciz istenemez.
Yabancı mahkemenin geçici dondurma kararı Türkiye'de doğrudan uygulanır mı?
Hayır, yabancı mahkemelerin geçici koruma kararları kesinleşmiş nihai ilam niteliği taşımadığından doğrudan tenfiz edilemez. Bu kararlar delil gösterilerek 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu hükümleri dairesinde Türk mahkemesinden yeni bir ihtiyati haciz kararı istenebilir.
Tahkim sözleşmesi varken mahkemeden ihtiyati haciz talep edilebilir mi?
Evet, 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu uyarınca tahkimden önce veya tahkim sırasında mahkemeden ihtiyati haciz istenmesi tahkim anlaşmasına aykırılık oluşturmaz. Resmi makamlarca yerine getirilecek veya üçüncü kişileri bağlayan haciz kararları hakemlerce verilemeyeceğinden mahkemeden talep edilir.
Mahkemeden alınan ihtiyati haciz kararı kaç gün içinde infaza konulmalıdır?
Alacaklının, kararın verildiği tarihten itibaren on gün içinde kararı veren mahkemenin yargı alanındaki icra dairesine başvurarak infaz talebinde bulunması şarttır. Bu on günlük sürenin müracaat yapılmaksızın geçirilmesi durumunda ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkar.
İhtiyati haczin kaldırılması için borçlu hangi teminatları sunabilir?
Borçlu nakit para, mahkemece kabul edilecek rehin, hisse senedi veya tahvil depo ederek, taşınmaz rehni ya da muteber bir banka kefaleti göstererek ihtiyati haczin kaldırılmasını isteyebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy