Seri tahkim kuralları, tahkim yargılamasının uzun sürmesi ve masraflı olması yönündeki eleştirilere karşılık kabul edilmiştir. Bu kurallar, dava değerinin belirli bir tutarın altında kaldığı uyuşmazlıklarda uygulanmak üzere öngörülür. Amaç, uyuşmazlığın mümkün olan en kısa sürede ve az masraflı olarak çözülmesidir. Bu amacın yerine getirilebilmesi için yeni bir yargılama usulünün uygulanması söz konusu olmuştur.
Milletlerarası Ticaret Odası Tahkim Kuralları çerçevesinde kabul edilen seri tahkim kuralları Mart 2017'de uygulamaya konulmuştur.
Uygulama koşulunun kuruma göre değişmesi
Bazı kurumsal tahkim kuralları, belirli bir sınırın altında kalan uyuşmazlıklarda seri tahkim kurallarının uygulanmasını öngörür. Taraflar bu kuralların uygulanmayacağını kararlaştırabilir. Kuralların kendilerine uygulanmasını istemeyen tarafların bunu açıkça belirtmesi gerekir.
Milletlerarası Ticaret Odası, İsviçre Odaları Tahkim Kurumu, Hong Kong Milletlerarası Tahkim Merkezi ve Singapur Milletlerarası Tahkim Merkezi, tarafların kuralları açıkça dışlayabildiği bu modeli öngören kurumlar arasındadır.
İstanbul Tahkim Merkezi de seri tahkim kurallarının uygulanmasını istemeyen tarafların bu kuralları dışarıda bırakmasını öngörür. Merkezin ayrı Seri Tahkim Kuralları, taraflar aksini kararlaştırmadıkça 300.000 Türk lirasına kadar olan uyuşmazlıklarda uygulanır. Tarafların bu kuralların uygulanmayacağını kararlaştırması mümkündür.
Alman Tahkim Kurumu'nun seri tahkim kuralları, tahkim şartında bu kurallara atıf yapılması veya dava dilekçesinin sunulmasından önce tarafların bu konuda anlaşması hâlinde uygulanır. Seri Tahkim Ek Kuralları'nın 1.1. maddesi uygulamayı bu koşullara bağlar.
Stockholm Ticaret Odası Tahkim Kurumu, seri tahkim kurallarının ancak tarafların uygulanmasını kararlaştırması durumunda uygulanabileceğini düzenler.
Londra Milletlerarası Tahkim Odası seri tahkim için ayrı bir düzenleme öngörmez. Ayrı kurallar bulunmamasına rağmen kurumun tahkim kuralları, seri bir yargılama yapılması amacına uyarlanabilir. Taraflar aralarındaki anlaşmada seri tahkim konusunda bir düzenlemeye yer vermeyi tercih ederse, bu konuda örnek maddeler taraflara sağlanır.
Tek hakem atanması ve taraf iradesi
Milletlerarası Ticaret Odası kurallarında seri tahkimi düzenleyen Ek VI'nın 2(1) numaralı maddesi uyarınca, tahkim şartında aksine bir düzenleme olsa bile Milletlerarası Tahkim Divanı tarafından tek hakem atanması mümkündür. İlgili hükmün taraf iradelerinden üstün tutulması da mümkündür. Taraflar birden fazla hakemden oluşan bir heyet konusunda anlaşmış olsa bile, tek hakemin yürüttüğü bir yargılamayla karşılaşmaları mümkündür. Bu ihtimal, tek hakem atanmasının her uyuşmazlıkta zorunlu olduğu anlamına gelmez.
Taraflar uyuşmazlığı Milletlerarası Ticaret Odası Tahkim Kuralları'na tabi kılmışsa, üç hakemden oluşan bir heyetçe çözüm yönündeki iradeleri, seri usulün uygulanması hâlinde Divan'ın tek hakem atama takdirine tabidir. Bu açıklama, tahkim sürecinin yürütülmesine ilişkin kılavuzun 76. paragrafında yer alır.
İsviçre Uluslararası Tahkim Kuralları'nın 42(2)(c) maddesi, seri tahkimde otomatik olarak tek hakem atanmasını düzenlemez. Seri tahkim uygulanacak ve taraflar birden fazla hakem konusunda anlaşmışsa Sekretarya, tarafları uyuşmazlığın tek hakem tarafından çözülmesi konusunda anlaşmaya davet eder. Bu davet, tek hakem atanması değildir.
Taraflar hakem sayısı konusunda karar vermemişken tek hakem atanması, tahkimin uyuşmazlık çözümü olarak dayandığı genel ilkelere aykırı olabilir. Bu ihtimal, tarafların birden fazla hakem üzerinde anlaştığı hâlden ayrıdır ve kesin bir yasak olarak kurulamaz.
Nispeten düşük bedelli uyuşmazlıklarda tarafların hakem sayısı konusunda özellikle hassas olmadığı ve tek hakem atanması yönünde bir uygulamaya gidildiği görülür. Seri tahkim yargılamasının bu uygulamayı yansıttığını söylemek mümkündür. Bu gözlem, bağlayıcı bir hakem sayısı kuralı kurmaz.
Usul yetkisi, duruşma ve temel haklar
Seri tahkim düzenlemeleri, uyuşmazlığın hızlı çözülmesi uğruna tarafların hukuki dinlenilme hakkı gibi temel haklarını zedelememelidir.
Görev belgesi tahkim yargılamasında önemli bir belge olsa da seri usulde düzenlenmesi zorunlu değildir.
Hakem, uygulanmasını uygun gördüğü usul kuralları bakımından önemli bir takdir yetkisine sahiptir. Belge ibrazı taleplerinin, yazılı belgelerin ve tanık ifadelerinin sunulmasının sınırlandırılması mümkündür. Mümkün olması, bu sınırlamaların her seri tahkimde uygulandığı anlamına gelmez.
Duruşmaların video konferans yoluyla yapılması mümkündür. Duruşma yapılmaksızın kararın dosya üzerinden verilmesi de mümkündür. İki yol da bir imkân olarak öngörülür. Duruşmasız karar, her seri tahkim için zorunlu bir yöntem değildir.
Bu düzenlemeler kararın etkin biçimde verilmesini hedefler. Buna rağmen tarafların temel hakları ile taraf iradeleri arasında kurulması gereken denge kapsamında hareket edilmesi gerekir.
Kararın gerekçesi
Yargılamanın seri yapılması amacıyla kararın gerekçeli olması kuralından feragat edilmesi uygun olmaz. Gerekçe, tarafların kararın altında yatan sebepleri anlaması ve kararın iptali ya da tenfizine karşı çıkılması yönündeki haklarını kullanabilmesi bakımından önem taşır. Gerekçenin nispeten daha kısa olması mümkündür. Kararda hiçbir gerekçeye yer verilmemesi ise tercih edilmemelidir.
Milletlerarası Ticaret Odası nezdindeki tahkimler bakımından, tahkim sürecinin yürütülmesine ilişkin kılavuz, seri tahkim sonucunda verilen kararların da gerekçeli olması gerektiğinin altını çizer.
Karardaki hukuki açıklamalar veya olay örgüsüne ilişkin bazı kısımlar, karar anlaşılır kalmak kaydıyla kısa tutulabilir. Gerekçeye hiç yer verilmemesi uygun olmaz.
Seri tahkime özgü düzenlemelerin öngörüldükleri amacın dışına çıkıp taraf iradeleriyle çelişmesi, tahkimin alternatif uyuşmazlık çözümü olma amacıyla bağdaşmaz. Tarafların temel usuli haklarının korunması da önemlidir.
Sık sorulan sorular
Seri tahkim hangi amaçla uygulanır?
Seri tahkim, uyuşmazlığın mümkün olan en kısa sürede ve az masrafla çözülmesi için uygulanır. Kurallar, tahkimin uzun sürmesi ve masraflı olması eleştirilerine karşılık, dava değeri belirli bir tutarın altında kaldığında uygulanmak üzere kabul edilmiştir.
Taraflar seri tahkim kurallarını dışarıda bırakabilir mi?
Bazı kurum kurallarında taraflar, seri tahkim kurallarının uygulanmayacağını kararlaştırabilir. Bu modelde istemeyen tarafların bunu açıkça belirtmesi gerekir. İstanbul Tahkim Merkezi de kuralların dışarıda bırakılmasını öngörür.
İstanbul Tahkim Merkezi seri tahkimi hangi değerde uygular?
Ayrı Seri Tahkim Kuralları, taraflar aksini kararlaştırmadıkça 300.000 Türk lirasına kadar olan uyuşmazlıklarda uygulanır. Taraflar bu kuralların uygulanmayacağını kararlaştırabilir.
Alman ve Stockholm kuralları nasıl devreye girer?
Alman Tahkim Kurumu kuralları, tahkim şartındaki atıf veya dava dilekçesinden önceki anlaşma hâlinde uygulanır. Stockholm Ticaret Odası Tahkim Kurumu kuralları ise taraflar uygulanmasını kararlaştırırsa uygulanabilir.
Ayrı seri tahkim kuralı olmayan kurumda seri yargılama nasıl ele alınır?
Londra Milletlerarası Tahkim Odası seri tahkim için ayrı bir düzenleme öngörmez. Kurumun tahkim kuralları seri yargılama amacına uyarlanabilir. Taraflar anlaşmada böyle bir düzenleme isterse örnek maddeler sağlanır.
Birden fazla hakem kararlaştırılmışsa tek hakem atanabilir mi?
Milletlerarası Ticaret Odası kurallarında, şartta aksine düzenleme olsa bile Divan'ın tek hakem ataması mümkündür ve üç hakem yönündeki irade seri usulde bu takdir yetkisine tabidir. İsviçre Uluslararası Tahkim Kuralları otomatik tek hakem ataması öngörmez; Sekretarya tarafları tek hakem konusunda anlaşmaya davet eder.
Seri usulde duruşmasız karar verilebilir mi?
Duruşma yapılmadan kararın dosya üzerinden verilmesi mümkündür. Video konferans yoluyla duruşma yapılması da mümkündür. Bu yollar her seri tahkimde zorunlu değildir.
Seri usulde görev belgesi zorunlu mudur?
Görev belgesinin seri usulde düzenlenmesi zorunlu değildir.
Seri tahkimde gerekçesiz karar tercih edilir mi?
Kararda hiçbir gerekçeye yer verilmemesi tercih edilmemelidir. Gerekçe daha kısa tutulabilir; karar anlaşılır kaldığı sürece bazı hukuki açıklamalar ve olay örgüsüne ilişkin kısımlar da kısaltılabilir. Milletlerarası Ticaret Odası'nın tahkim sürecinin yürütülmesine ilişkin kılavuzu, seri tahkim sonucunda verilen kararların da gerekçeli olması gerektiğinin altını çizer.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy