Senet Nedir? Bononun Kayıtları ve Hukuki Sonuçları

Senet, borçlunun alacaklıya belirli bir miktar para ödemeyi taahhüt ettiği yazılı bir kıymetli evraktır. Ödeme, borçlanma ve teminat gibi amaçlarla kullanılabilir. Borç ilişkisini ortaya koymanın yanında hukuki süreçte delil işlevi de görür. Bu belge Türk Ticaret Kanunu kapsamındaki kurallara göre düzenlenir. Hukuki geçerliliği, belirli kurallara ve şekil şartlarına uygun olmasına bağlıdır.

Bononun tanımı

Bono, borçlu tarafından alacaklıya verilen kıymetli evraktır. Borçlu, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödeneceğini taahhüt eder. Bono çoğunlukla vadeli alacak işlemlerinde kullanılır ve metninde bono veya emre yazılı senet ibaresi bulunur. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 776. maddesinde gösterilen unsurlar tamamsa, borçlunun ödeme taahhüdü yasal güvence altına alınır. Belirli bir süre sonunda ödeme, vadesi gösterilmeyen bononun sonucu değildir. Vadesi gösterilmemiş bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bono sayılır.

Kanunun saydığı kayıtlar

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 776. maddesine göre bono veya emre yazılı senet belirli kayıtları içerir. Metinde bono veya emre yazılı senet kelimesi yer alır. Senet Türkçe dışında bir dille yazılmışsa, o dilde bono veya emre yazılı senet karşılığı kullanılan kelime de bulunur. Ayrıca kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, kendisine veya emrine ödenecek kişinin adı, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası aranır.

Ödeme vaadi kayda ve şarta bağlanmaz. Ödenecek bedel belirli bir miktardır. Ödemenin kime veya kimin emrine yapılacağı adıyla gösterilir. Düzenleyenin imzası da bu kayıtlar arasındadır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 777. maddesinin birinci fıkrası, ikinci ilâ dördüncü fıkralarda yazılı hâller saklı kalmak üzere, bu unsurlardan birini içermeyen senedin bono sayılmayacağını düzenler.

Unsur eksikliğinde bono sayılmama

Saklı hâller dışında, 776. maddede gösterilen unsurlardan biri bulunmuyorsa senet bono sayılmaz. Bu sonuç geçersizlik, iptal veya borcun doğmaması diye adlandırılmaz. Saklı tutulan hâller, aynı maddenin ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkralarındaki durumlardır.

Düzenleyenin imzası 776. maddede sayılan kayıtlardandır. İmzanın bulunmaması; vadenin gösterilmemesi, açıklık bulunmaması ve düzenleme yerinin gösterilmemesi için öngörülen fıkralarda ayrıca düzenlenmemiştir. Bu unsur yoksa senet bono sayılmaz.

Vade gösterilmemesi

Borcun ne zaman ödeneceği senette açıkça belirtilmelidir. Buna rağmen vadesi gösterilmemiş bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bir bono sayılır. Ödeme tarihi yazılmamış senet geçersiz sayılmaz. Vade tarihinin yazılmaması, senedi bono olmaktan çıkaran genel unsur eksikliği sonucuna bağlanmamıştır.

Düzenleme yeri ve ödeme yeri

Senet üzerinde düzenleme tarihi ve yeri açıkça yazılır. Düzenlendiği yer gösterilmeyen bono, düzenleyenin adının yanında yazılı olan yerde düzenlenmiş sayılır. Bu sonuç, adın yanında bir yerin yazılı bulunmasına bağlıdır. Açıklık bulunmadığı takdirde senedin düzenlendiği yer, ödeme yeri ve aynı zamanda düzenleyenin yerleşim yeri sayılır.

Düzenlenme tarihi de 776. maddede sayılan unsurlardandır. Tarihin yazılmaması, vade veya düzenleme yeri için konulan ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkralarda ayrıca düzenlenmemiştir. Bu unsur eksikse ve saklı fıkralardan biri uygulanmıyorsa senet bono sayılmaz.

Bedelin yazılması

Ödenecek miktar hem rakamla hem yazıyla belirtilir. İki değer arasında fark varsa yazıyla yazılan miktar esas alınır. Rakamın başına ve sonuna diyez işareti konulması, olası müdahalelere karşı önerilen bir yazım önlemidir. Bu işaret, kanunda sayılan geçerlilik kayıtlarından biri değildir.

İmza, kimlik bilgisi ve kefil

Senedin geçerli olabilmesi için borçlunun ve varsa kefilin bizzat el yazısıyla imzası gerekir. İmzanın sağ alt boşluğa atılacağı belirtilir. İmza aynı zamanda kurucu unsurdur ve metinden önce de atılabilir. Sağ alt boşluk ile metinden önceki imza tek bir zorunlu imza yerine bağlanamaz.

Borçlunun adı, soyadı ve adresi açıkça yazılır. Borçlu bir şirketse vergi kimlik numarası da yazılır. İmza bulunması, isim yazılmasa da senedin geçerli sayılması için yeterli görülebilir. Kimlik bilgilerinin yazılması ile imzanın isimsiz yeterli sayılması yan yana durur. İsim yokluğu bu iki ölçüden birine kesin bir geçersizlik sonucu olarak bağlanamaz.

Noter işlemi yapılmadan düzenlenen senet geçerlidir. Kırtasiyeden alınan senet de geçerlidir.

Kefil bulunması zorunlu değildir. Kefilsiz senet geçerlidir. Kefil varsa bilgileri senette yer alır ve senedi imzalar. Kefil, borçlu ödemediğinde alacaklıya ödemeyi üstlenen kişidir. Kefilin de imzaladığı senette borçlu ödeyemezse kefil ödeme yükümlülüğünü üstlenir ve borçlu ile aynı sorumluluğu taşır.

Hisse senedi ve tapu senedi

Hisse senedi, anonim ortaklık tarafından çıkarılan ve şirket sermayesine belirli bir katılma payını temsil eden kıymetli evraktır. Pay sahibinin şirketteki payını kanıtlamasına olanak sağlar.

Tapu senedi, devlet tarafından düzenlenen ve bir taşınmazın tapu sicilinde belirli bir kişi adına kayıtlı olduğunu gösteren belgedir. Taşınmaz mülkiyetini kanıtlayan resmi bir evraktır.

Faiz kayıtları

Anapara faizi, senette belirlenen vade tarihine kadar işleyen faizdir. Bu faiz genellikle görüldüğünde veya görüldükten belirli bir süre sonra ödenecek senetlerde uygulanır. Diğer senetlerde anapara faiz kaydı geçersiz sayılır. Bu geçersizlik senedin geçerliliğini etkilemez.

Temerrüt faizi, senet vadesinde ödenmezse vade tarihinden borcun ödendiği ana kadar işler. Bonoda vade gününde ödenmemekle temerrüt oluşur. Alacaklı bu tarihten itibaren temerrüt faizi isteyebilir.

Akdi faiz, tarafların anlaşarak belirlediği orandır. Senette akdi faiz belirtilmemişse kanuni faiz uygulanır. Kanuni faiz, ticari işlere ve adi işlere göre değişir. 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun’a göre belirlenir.

Bono, poliçe ve çek, Türk Ticaret Kanunu kapsamında düzenlendiği için ticari iş niteliğindedir. Taraflar arasında anlaşma yoksa ticari temerrüt faizi, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının önceki yılın 31 Aralık gününde kısa vadeli avanslar için uyguladığı faiz oranı üzerinden hesaplanır. Sözleşmede daha yüksek bir akdi faiz kararlaştırılmışsa temerrüt faizi bu akdi faizden az olamaz.

Yabancı para üzerinden düzenlenen senette daha yüksek bir akdi veya gecikme faizi kararlaştırılmamışsa başka bir oran uygulanır. Bu oran, devlet bankalarının o yabancı para için açılmış bir yıl vadeli mevduat hesabına ödediği en yüksek faiz oranıdır.

Ödenmeyen senette izlenebilecek yollar

Tahsilatın ilk adımı, borçluya ödeme tarihinin geçtiğini ve ödeme yapılması gerektiğini hatırlatmaktır. Borçlu bu hatırlatmaya rağmen ödemezse alacaklı ihtarname gönderebilir. İhtarname, borçluya yöneltilen son ödeme uyarısıdır.

Borçlu ihtarnameye rağmen ödemezse alacaklı icra dairesine başvurarak icra takibi başlatabilir. Alacaklı, icra dairesi aracılığıyla borçluya ödeme emri gönderir. Borçlu, ödeme emrini aldıktan sonra belirli bir süre içinde borcu ödemek zorundadır.

Borçlu ödeme emrine itiraz etmez veya borcu ödemezse alacaklı, borçlunun mal varlığı üzerine haciz işlemi başlatır. Ödenmeyen senet icra dairesine verilir. Bu yol, başvurulabilecek tek imkân değildir. Alacaklı tahsil için mahkemeye de başvurabilir. Mahkeme tarafları dinler, senet şartlarında eksik bulunup bulunmadığını inceler ve borcun ödenmesine veya ödenmemesine karar verir. Senet avukat olmadan da icraya verilebilir.

Vadesinde ödenmeyen senet, noter veya protesto memuru tarafından protesto edilir. Alacaklı, noter veya banka aracılığıyla da protesto yaptırabilir. Notere götürülen senette noter, protesto yaparak borçluyu ödemeye davet eder. Protesto, ödememe hâlini resmi olarak belgeler. Protestolu senet, alacaklıya yasal takip başlatma hakkı verir ve borçlunun ödeme gücü ile isteğini belgeleyen bir kayıt kabul edilir. Doğru düzenlenmeyen senet geçersiz sayılabileceği gibi, ödeme güçlüğünde protesto edilerek icra takibi de başlatılabilir. Bu ihtimaller, her eksik kayıtta geçersizlik veya her takipte zorunlu protesto olarak birleşmez.

Senet borcunun ödenmemesi doğrudan hapis cezası doğurmaz. Borç ödenmezse icra takibi başlatılır.

Bonoya uygulanan poliçe hükümleri

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 778. maddesinin birinci fıkrası, bononun niteliğine aykırı düşmemek şartıyla poliçeye ilişkin bir grup hükmü bonoya da uygular. Ciro 681 ilâ 690, vade 703 ilâ 707, ödeme ise 708 ilâ 712. maddelerde düzenlenir. Ödememe hâlinde başvurma hakları 713 ilâ 727 ve 729 ilâ 732. maddeleri kapsar. Araya girerek ödeme 734 ve 738 ilâ 742, suret 746 ve 747, değiştirme 748, zamanaşımı 749 ilâ 751, iptal ise 757 ilâ 765. maddelerde yer alır. Tatil günleri, süre hesabı, atıfet sürelerine konulan yasak, işlemin yapılacağı yer ve imza 752 ilâ 756. maddelerde düzenlenir. Kanunlar ihtilâfı 766 ilâ 775. maddelere bırakılmıştır. Bu hükümler de aynı şartla bono hakkında geçerlidir. Hangi hükmün bononun niteliğine aykırı düşeceği fıkrada ayrıca tanımlanmaz.

Aynı maddenin ikinci fıkrası, başka poliçe hükümlerinin de bonoda uygulanacağını düzenler. Üçüncü bir kişinin yerleşim yerinde veya muhatabın yerleşim yerinden farklı bir yerde ödeme şartı taşıyan poliçeye 674 ve 697. maddeler ilişkindir. Faiz şartı 675, bedele dair çeşitli beyanlar 676, geçerli olmayan imzanın sonuçları ise 677. maddede ele alınır. Yetkisiz imza ve yetkinin aşılması 678 ve 679, açık poliçe 680. madde kapsamındadır. Bu hükümler bonolara da uygulanır.

Aval hükümleri olan 700, 701 ve 702. maddeler bono hakkında da uygulanır. Avalın kimin hesabına verildiği gösterilmezse ve hâl 701. maddenin dördüncü fıkrasında öngörülen durumsa aval, bonoyu düzenleyen kişi hesabına verilmiş sayılır.

Zamanaşımı süreleri

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 749. maddesi, poliçeden doğan istemlerde süreyi istemin yöneltildiği kişiye göre ayırır. Poliçeyi kabul edene karşı ileri sürülen istemler, vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Hamilin cirantalar ve düzenleyene karşı istemleri, süresinde çekilen protesto tarihinden başlar. Senette gidersiz iade olunacağı kaydı varsa başlangıç, vadenin dolduğu tarihtir. Bu istemler bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Bir cirantanın diğer cirantalar ve düzenleyen aleyhine istemi ise cirantanın poliçeyi ödediği veya poliçenin dava yoluyla kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren altı ay geçmekle zamanaşımına uğrar.

778. maddenin birinci fıkrası, bononun niteliğine aykırı düşmedikçe zamanaşımına ilişkin 749 ilâ 751. maddelerin bonolar hakkında da geçeceğini düzenler. Hangi atıf hükmünün niteliğe aykırı düşeceği bu fıkrada açıklanmaz. Kabul edene karşı üç yıl, yalnız poliçeden doğan ve kabul edene yönelen istemler içindir. Vade tarihinden başlayan ve her senet için geçerli tek bir üç yıllık süre, bu hükümlerden çıkmaz.

Zamanaşımı; dava açılması, takip talebinde bulunulması, davanın ihbar edilmesi veya alacağın iflas masasına bildirilmesiyle kesilir. Kesilme, işlemin hakkında gerçekleştiği kişiye karşı hüküm ifade eder. Kesilmeden sonra, önceki süreyle aynı uzunlukta yeni bir zamanaşımı işlemeye başlar.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy