Seçimlik Hareketli Suçun Tanımı ve Kapsamı
Seçimlik hareketli suç, ceza normunda birden fazla bağımsız hareketin alternatif olarak gösterildiği ve bu hareketlerden herhangi birinin gerçekleştirilmesinin suçun tamamlanması için yeterli sayıldığı suç tipidir. Bu suç tipindeki seçimlik kavramı siyasal seçimlerle ilgili bir suçu değil, kanunda sayılan icra hareketleri arasında alternatiflik bulunmasını ifade eder.
Kanunda gösterilen seçimlik hareketlerin birkaçının aynı olay akışı içinde birlikte gerçekleştirilmiş olması kural olarak suç sayısını artırmaz; ortaya çıkan fiil hukuken tek bir suç kabul edilir. Ceza hukuku prensipleri doğrultusunda, kanunun suç saymadığı ve tipik nitelik taşımayan bir fiil, fail tarafından suç zannedilse dahi cezalandırma sonucu doğurmaz.
Diğer Suç Tipleri ve İlliyet Ayrımı
Serbest hareketli suçlarda failin kanuni tanımdaki neticeye veya hukuka aykırı sonuca ulaşmak için başvuracağı davranış kalıbı serbest bırakılmıştır. Seçimlik hareketli suçlarda ise kanun koyucu eylemi belirli alternatif hareketlerle tek tek sayarak sınırlar. Bağlı hareketli suçlarda hareketin biçimi sınırlandırılırken seçimlik suçlarda bu sınırlama alternatifli biçimde gerçekleştirilir. Dolayısıyla her seçimlik hareketli suç bağlı hareketli özellik gösterebilse de her bağlı hareketli suç seçimlik nitelik taşımaz.
Birleşmiş hareketli suçlar ile seçimlik hareketli suçlar icra hareketlerinin kapsamı bakımından ayrılır. Birleşmiş hareketli suçlarda kanuni tanımın tamamlanması için gösterilen hareketlerin tümünün gerçekleşmesi aranırken, seçimlik hareketli suçta normdaki alternatif hareketlerden yalnızca birinin yapılması yeterlidir. Seçimlik illiyet ise netice suçlarında sonucun birden fazla nedenden hangisine bağlanacağını açıklamaya yarayan nedensellik bağı kavramıdır; bu yönüyle kanuni tanımdaki alternatif hareketleri inceleyen seçimlik hareketli suçtan farklı bir alanı ifade eder.
Suçun Unsurları ve Uygulama Alanı
Seçimlik hareketli suçlarda netice her zaman kurucu bir unsur olarak belirleyici olmaz. Kimi suç tiplerinde kanunda gösterilen hareketin yapılması suçun oluşumu için yeterliyken, diğer bazı tiplerde bu hareketin yanında ayrıca belirli bir neticenin gerçekleşmesi aranır. Kanun koyucunun fiili birden fazla icra hareketiyle alternatifli düzenlemesi nedeniyle hakaret suçu ile bazı belgede sahtecilik suçları bu kategoriye örnek teşkil eder.
İştirak, Teşebbüs ve Hata Değerlendirmesi
Seçimlik hareketli suçlarda iştirak hükümleri, faillerin hangi seçimlik hareketi gerçekleştirdiğine göre uygulanır. Suça dahil olan kişilerden birinin kanunda sayılan seçimlik hareketlerden birini, diğer bir ortağın ise başka bir seçimlik hareketi icra etmesi durumunda dahi aynı suç tipine katkı sağlanmış sayılabilir.
Seçimlik hareketli suçta teşebbüs, failin kanunda öngörülen alternatif hareketlerden birine yönelerek icrasına başlamasına karşın elverişli icra hareketlerini tamamlayamaması durumunda gündeme gelir. Failin gerçekleştirdiği eylemin kanuni tanımdaki hangi seçimlik hareket kapsamına girdiği hususundaki yanılgısı ise kastın tespiti, suçun niteliği ve hukuka uygunluk incelemesinde dikkate alınır.
Yargılama Süreci, İspat ve Ceza Tayini
Seçimlik hareketli suçlara ilişkin yargılamalarda ispat, kanuni tanımdaki alternatif hareketlerden hangisinin somut olayda gerçekleştiğinin tereddüde yer vermeyecek biçimde mahkemece ortaya konulmasını zorunlu kılar. Mahkeme delilleri, beyanları, yazışmaları, görüntüleri ve olay akışını bir arada değerlendirerek hangi alternatifin işlendiğini belirler.
Birden fazla seçimlik hareketin işlenmesi cezayı kendiliğinden artırmaz; hâkim, fiilin işleniş biçimi, kastın yoğunluğu, mağdur üzerindeki etki ve olayın özelliklerini dikkate alarak suç tipinin kanuni sınırları içinde ceza tayin eder. Bununla birlikte kimi olaylarda hareketlerin birleşmesi cezanın belirlenmesinde veya nitelikli hâlin tartışılmasında etkili olabilir.
Birden fazla seçimlik hareket gerçekleştirilirse ceza artar mı?
Birden fazla seçimlik hareketin işlenmesi cezayı kendiliğinden artırmaz; tek bir suç oluşur ve hâkim fiilin işleniş biçimi ile kastın yoğunluğunu gözeterek kanuni sınırlar içinde ceza tayin eder. Bununla beraber bazı durumlarda hareketlerin birleşmesi nitelikli hâl tartışmasını etkileyebilir.
Seçimlik hareketli suçlarda teşebbüs mümkün müdür?
Failin kanunda öngörülen alternatif hareketlerden birine yönelip icrasına başlamasına rağmen elverişli icra hareketlerini tamamlayamaması halinde teşebbüs hükümleri gündeme gelir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy