Miras bırakan, tapuda kayıtlı taşınmazını devretmek isterken mirasçısını miras hakkından yoksun bırakmak amacıyla, gerçekte bağışlamak istediği taşınmazda iradesini satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi biçiminde açıklayabilir. Görünürdeki işlem tarafların gerçek iradesiyle örtüşmüyorsa ilke olarak hukuki sonuç doğurmaz. Mirasçılar, satış görünen işlemin bağış olduğunun ortaya konulması amacıyla tapu iptali ve tescil davası açabilir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2022/388, K. 2024/97Kaynağı aç
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2014/2210, K. 2015/11455Kaynağı aç
Görünürdeki satış ve gizli bağış
Muvazaada görünürdeki sözleşme tarafların gerçek iradesine uymaz ve ilke olarak sonuç doğurmaz. Taşınmaz devrinde gizli bağışın öngörülen şekil koşullarını taşımaması da geçersizlik incelemesinin parçasıdır. Miras hakkı çiğnenen mirasçılar, resmi sözleşmenin muvazaa nedeniyle geçersizliğinin tespitini ve bu sözleşmeye dayanılarak oluşturulan tapu kaydının iptalini isteyebilir.
Dava açabilecek mirasçılar
Saklı pay sahibi olsun ya da olmasın, miras hakkı çiğnenen mirasçılar görünürdeki satışın muvazaalı olduğunu ve gizli bağışın şekil koşulundan yoksun bulunduğunu ileri sürerek dava açabilir. Dava açan mirasçılar, miras bırakan ile kendisine devir yapılan kişi arasındaki sözleşmenin tarafı değildir; üçüncü kişi konumundadır.
Mal kaçırma amacı ve ispat yükü
Bu incelemenin uygulanabilmesi, miras bırakanın mirasçılardan mal kaçırma amacının bulunmasına bağlıdır. Bu amaç yoksa aynı çerçeve uygulanamaz. Temlikteki gerçek irade ve amacın mirasçıdan mal kaçırmak olduğunu kanıtlama yükü, bunu ileri süren davacıya aittir.
Gerçek iradenin belirlenmesi
Gerçek irade belirlenirken miras bırakanın sözleşmeyi yapmakta haklı ve makul nedeninin bulunup bulunmadığı, bakım borçlusu ve diğer mirasçılarla ilişkileri, miras bırakanın yaşı, sağlık durumu ve temlik edilen malın tüm mameleke oranı değerlendirilir. Ülke ve yörenin gelenek ve görenekleri, toplumsal eğilimler, olayların olağan akışı, devralanın alım gücü, satış bedeli ile sözleşme tarihindeki gerçek değer arasındaki fark ve taraflarla miras bırakan arasındaki beşeri ilişkiler de birlikte gözetilir.
Tanık beyanları, tarafların ekonomik durumu, kararlaştırılan bedelin ödenip ödenmediği ve miras bırakanın davranışları da bu araştırmada önem taşır. Bu unsurlar her olayda aynı sonuca götüren zorunlu bir liste değildir; gerçek amacın belirlenmesine yarayan olgular olarak değerlendirilir.
Yargıtay 1. Hukuk Dairesinin 2015/5824 E., 2018/1066 K. sayılı kararında, muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve terditli tenkis isteminde miras bırakana ait başka malvarlığının, mal satma ihtiyacının, taşınmaz üzerindeki haciz ve ipotekleri kimin kaldırdığının ve gerçek iradeye ilişkin tanık beyanlarının yeterince araştırılmaması bozma nedeni kabul edilmiştir. Bu sonuç, anılan davadaki eksik araştırmaya ilişkindir.
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2015/5824, K. 2018/1066Kaynağı aç
Ölünceye kadar bakma karşılığı temlik
Ölünceye kadar bakıp gözetme karşılığı yapılan temlikin geçerliliği için, sözleşmenin düzenlendiği tarihte bakım alacaklısının özel bakım gereksinimi içinde bulunması zorunlu değildir. Bu gereksinimin sözleşmeden sonra doğması veya alacaklının ölümüne kadar çok kısa sürmesi de sözleşmenin geçerliliğine etkili olmaz. Buna rağmen miras bırakanın mirasçıyı miras hakkından yoksun bırakma amacı varsa muvazaa araştırması ayrıca yapılır; bakım sözleşmesi biçimindeki görünüş bu amacı kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Bedelin para dışında kararlaştırılması
Satış bedelinin mutlaka para olması gerekmez; belirli bir hizmet veya emek de bedel olabilir. Miras bırakan gerçekte bağışlamak istediği tapulu taşınmazda iradesini satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi olarak açıklamış ve amacı mirasçıyı miras hakkından yoksun bırakmaksa muvazaa incelemesi yapılır.
Savunmanın sonradan değiştirilmesi
Yargıtay 1. Hukuk Dairesinin 2014/2210 E., 2015/11455 K. sayılı kararında, ön inceleme aşaması tamamlandıktan sonra savunmanın genişletilemeyeceği veya değiştirilemeyeceği kuralı, sonradan ileri sürülen minnet savunması bakımından uygulanmıştır. Kararda davacının muvafakatinin bulunmadığı ve bakımın ispat edilmediği de belirtilmiştir. Kural Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 141 ve önceki usuldeki Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu m. 202/2 bağlantısıyla ele alınmıştır.
Muvazaanın ispatlandığı bir bozma kararı
Hukuk Genel Kurulunun 2022/388 E., 2024/97 K. sayılı kararında, dava konusu 9, 630 ve 678 parsel sayılı taşınmazlar yönünden muvazaa iddiası ispatlandığından tapu iptali ve tescil isteminin kabulü gerekirken direnilmesi hatalı görülmüş ve direnme kararı bozulmuştur. Bu hüküm anılan parseller hakkındadır; her satış görünümlü devrin muvazaalı olduğu sonucu çıkarılmaz.
Saklı payı olmayan mirasçı dava açabilir mi?
Miras hakkı çiğnenmişse açabilir. Saklı pay sahibi olsun olmasın mirasçı, görünürdeki satışın muvazaalı olduğunu ve gizli bağışın şekil koşulundan yoksun bulunduğunu ileri sürerek tapu kaydının iptalini isteyebilir.
Muris muvazaasında ispat yükü kimdedir?
Gerçek amacın mirasçıdan mal kaçırmak olduğunu kanıtlamak, bunu ileri süren davacıya düşer. Davacı mirasçı sözleşmenin tarafı olmadığından üçüncü kişi konumundadır ve iddiasını tanık dahil her türlü delille kanıtlayabilir.
Bakım gereksinimi sözleşmeyi nasıl etkiler?
Sözleşmenin düzenlendiği tarihte özel bakım gereksinimi bulunması zorunlu değildir. Gereksinimin sonradan doğması veya çok kısa sürmesi geçerliliğe etkili olmaz. Mirasçılardan mal kaçırma amacı varsa bu açıklama muvazaa araştırmasını ortadan kaldırmaz.
Satış bedeli yalnızca para olmak zorunda mıdır?
Hayır. Bedelin mutlaka para olması gerekmez; belirli bir hizmet veya emek de bedel olabilir. Miras bırakanın gerçek iradesi mirasçıyı miras hakkından yoksun bırakmaksa işlemin bu biçimde gösterilmesi ayrıca incelenir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

