Teşebbüsler Arası Anlaşma ve Uyumlu Eylem Yasağı
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. maddesi; belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan ya da dolaylı biçimde rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikteki teşebbüsler arası anlaşmaları, uyumlu eylemleri ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemlerini hukuka aykırı ve yasak saymaktadır. Madde, yasaklanan davranışları sayarken bunlarla sınırlı olmadığını belirten bir kapsam ifadesi kullanmaktadır: fiyatı oluşturan unsurlar dahil alım veya satım fiyatının tespiti; piyasaların bölüşülmesi ile kaynakların paylaşılması ya da kontrolü; arz veya talep miktarının piyasa dışında belirlenmesi; rakip teşebbüslerin faaliyetlerinin zorlaştırılması, kısıtlanması veya boykot yoluyla piyasa dışına çıkarılması ya da piyasaya yeni girişin engellenmesi; münhasır bayilik hariç olmak üzere eşit durumdaki kişilere farklı şartların uygulanması; ve anlaşmanın niteliği veya ticari teamüllere aykırı biçimde bir mal ya da hizmetle birlikte diğer mal veya hizmetin satın alınmasının zorunlu kılınması bunlar arasında sayılmaktadır.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 4Kaynağı aç
Bir anlaşmanın varlığının ispatlanamadığı durumlarda piyasadaki fiyat değişmelerinin, arz ve talep dengesinin ya da teşebbüslerin faaliyet bölgelerinin rekabetin engellendiği piyasalardakine benzerlik göstermesi, uyumlu eylem karinesi oluşturmaktadır. Bu karine çürütülebilir niteliktedir: taraflardan her biri ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanmak koşuluyla uyumlu eylemde bulunmadığını ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilir.
Fiyat Koordinasyonu ve Müşteri Paylaşımı
Rekabet Kurulu, Malatya ilinde çimento, hazır beton ve agrega sektörlerine yönelik bir soruşturmada bazı teşebbüslerin belirli müşterilerin kendilerinde kalmasını sağlamak amacıyla fiyat koordinasyonu yürüttüğünü; diğer teşebbüslerin ise toplantılar ve iletişim kanalları üzerinden teklif davranışlarını uyumlaştırdığını tespit etmiştir. Bu tespitler 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi kapsamında ihlal olarak değerlendirilmiş olup söz konusu soruşturmaya özgüdür. Aynı soruşturmada Çimko, Erva ve Recydia yönünden ise ihlal bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
Hâkim Durumun Kötüye Kullanılması ve Bağlama Uygulaması
4054 sayılı Kanun'un 6. maddesi; bir veya birden fazla teşebbüsün ülkenin bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet piyasasındaki hâkim durumunu tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da birlikte davranışlar ile kötüye kullanmasını hukuka aykırı ve yasak saymaktadır. Madde, kötüye kullanma örnekleri arasında bir mal veya hizmetle birlikte başka bir mal veya hizmetin satın alınmasını şart koşmayı da saymakta; bu bent örnekleyici nitelikte olup her birlikte satışın ihlal oluşturduğu anlamına gelmemektedir. Müşterileri iki ayrı ürünü birlikte almaya zorlamak bu çerçevede bağlama uygulaması olarak değerlendirilebilmektedir. Rekabet Kurulu, Tetra Pak hakkında yürütülen süreçte bu tür bir davranışı söz konusu çerçevede ele almış ve somut bulgulara dayanarak hâkim durumun kötüye kullanılması kapsamında değerlendirmiştir. Bu nitelendirmenin farklı piyasalarda aynı sonucu doğurup doğurmayacağı, her olayın kendi koşullarına göre ayrıca incelenmesi gereken bir meseledir.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 6Kaynağı aç
Tetra Pak hakkındaki kararla getirilen yükümlülükler fikri mülkiyet haklarını da kapsamaktadır. Kurul, teşebbüsün gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 30 gün içinde 2014/54843 numaralı marka hakkından ve 2013/08197 numaralı tasarım hakkından vazgeçmesini, buna ek olarak 2022/119380 ve 2022/119376 numaralı üç boyutlu marka başvurularını geri çekerek durumu Rekabet Kurumuna tevsik etmesini öngörmüştür.
Bağlama uygulaması hangi durumlarda rekabet hukukunu ihlal eder?
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi, anlaşmanın niteliği veya ticari teamüllere aykırı biçimde bir mal veya hizmetle birlikte diğer mal veya hizmetin satın alınmasını zorunlu kılan uygulamaları yasaklamaktadır. Kanun'un 6. maddesi ise hâkim durumdaki teşebbüsler bakımından benzer bir satın alma zorunluluğunu kötüye kullanma örneği olarak saymaktadır. Bu her iki madde de koşulları ayrı ayrı incelenen hukuki çerçeveler sunmakta olup uygulamanın ihlal oluşturup oluşturmadığı her somut olayın kendine özgü koşullarına göre değerlendirilmektedir.
Yerinde İnceleme Sırasında Dijital İletişim Araçlarının Kullanımı
Rekabet Kurulu, Samsung nezdinde gerçekleştirilen yerinde inceleme sırasında çalışanların Knox Teams gruplarından ayrılması eylemini, silinen içeriklere diğer cihazlardan erişilebildiği ve içeriklerin inceleme konusu açısından herhangi bir bulgu içermediği gerekçesiyle, yerinde incelemenin engellenmesi veya zorlaştırılması kapsamında değerlendirmemiştir. Bu gerekçeyle Kurul, 4 Mart 2025 tarihinde oyçokluğuyla idari para cezası uygulanmasına gerek bulunmadığına karar vermiştir.
Yerinde inceleme sırasında mesajlaşma uygulamalarından ayrılmak incelemeyi engelleme sayılır mı?
Bu sorunun yanıtı somut koşullara bağlıdır. Rekabet Kurulu, Samsung'a ilişkin değerlendirmesinde silinen içeriklere başka cihazlardan erişilebildiği ve içeriklerin inceleme konusuna ilişkin bir bulgu taşımadığı koşullarda bu eylemin incelemenin engellenmesi veya zorlaştırılması kapsamında değerlendirilemeyeceğine hükmetmiştir. Karar oyçokluğuyla alınmış olup erişilebilirlik ve içerik koşulları farklılaştığında sonucun da değişebileceği göz ardı edilmemelidir.
Emek Piyasasında Çalışan Ayartmama Anlaşmaları
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi kapsamındaki yasaklı anlaşma türleri mal ve hizmet piyasalarını kapsamaktadır. Rekabet Kurulu, emek için rekabet halinde olan teşebbüslerin birbirlerinin çalışanlarını istihdam etmemeye yönelik olarak doğrudan ya da dolaylı biçimde yaptıkları ayartmama anlaşmalarının farklı form ve kapsamda oluşturulmasının mümkün olduğunu vurgulamış ve bu tür anlaşmaları 4. madde kapsamında değerlendirmiştir.
Kurul, ilaç sektöründe faaliyet gösteren bazı teşebbüslerin çalışan ayartmama anlaşmaları ve geleceğe dönük rekabete duyarlı ücret ile yan hak bilgisi paylaşımı yoluyla 4. maddeyi ihlal ettiğini tespit etmiş ve ilgili teşebbüsler hakkında idari para cezası uygulanmasına karar vermiştir.
Çalışan ayartmama anlaşması rekabet hukuku ihlali oluşturabilir mi?
Rekabet Kurulu, emek için rekabet halinde olan teşebbüsler arasında yapılan çalışan ayartmama anlaşmalarını 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi kapsamında değerlendirmiştir. Bu anlaşmalar doğrudan ya da dolaylı biçimde ve farklı form ile kapsamda oluşturulabilmekte olup geleceğe dönük rekabete duyarlı ücret bilgisinin paylaşılması da ayrı bir ihlal unsuru olarak ele alınabilmektedir. Kurul, ilaç sektörüne ilişkin soruşturmasında her iki davranışı da ihlal kapsamında değerlendirmiştir.
Birleşme ve Devralma İşlemlerinin Hukuki Çerçevesi
4054 sayılı Kanun'un 7. maddesinin birinci fıkrası; hâkim durum yaratılması ya da mevcut hâkim durumun güçlendirilmesi başta olmak üzere bir mal veya hizmet piyasasındaki etkin rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu doğuracak nitelikteki birleşmeleri ve devralmaları hukuka aykırı saymaktadır. Miras yoluyla iktisap bu yasağın kapsamı dışında tutulmuştur. Hangi tür birleşme ve devralmaların hukuki geçerlilik kazanabilmesi için Rekabet Kurulu'na bildirilerek izin alınması gerektiği ise Kurul tarafından çıkarılacak tebliğlerle ilan edilmektedir.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 7Kaynağı aç
Rekabet Kurulu, sunulan taahhütleri uygulanabilir, etkili ve rekabetçi endişeleri gidermeye elverişli bulduğunda işleme koşullu olarak izin verebilmektedir. Ceva'nın Borusan Tedarik'i devralmasına ilişkin işlemde Kurul bu yönde değerlendirme yapmış ve koşullu izin kararı vermiştir. Bu işleme özgü taahhütler kapsamında işlem sonrası 30 gün içinde Kurum onaylı bağımsız bir denetçi atanması ve denetçinin iki yıl boyunca altı aylık dönemler itibarıyla uyum raporu sunması öngörülmüştür.
Stellantis TR/Tofaş işleminde de koşullu izin yöntemi uygulanmıştır. Bu işleme özgü olarak revize taahhütlerin kısa kararın tebliğinden itibaren altı ay içinde Kuruma tevsik edilmesi gerekmekte; yatırım ve bayilik ağına ilişkin yükümlülükler için ise 2028 yılı sonunda Kuruma detaylı rapor sunulması öngörülmektedir.
Birleşme ve devralmada koşullu izin ne anlama gelir?
4054 sayılı Kanun'un 7. maddesi çerçevesinde Rekabet Kurulu, rekabetçi endişe tespit ettiği işlemlerde taraflarca sunulan taahhütleri uygulanabilir ve etkili bulduğunda işleme koşullu olarak izin verebilmektedir. İzin kararıyla bağlanan taahhütler, işlemin rekabet üzerindeki olumsuz etkilerini gidermeye yönelik yükümlülükleri kapsayabilmektedir. Somut koşullar ve öngörülen yükümlülükler her işleme özgüdür.
Fındık Sektöründe Bağlayıcı Taahhütlerin Güncellenmesi
Rekabet Kurulu'nun 7 Mart 2024 tarihli kararıyla bağlayıcılık kazanan ve 2024–2026 dönemini kapsayan Ferrero taahhütleri uyarınca müdahale referans fiyatının altında alım yapılmaması, sezonda 100 bin tonu aşan kabuklu fındık alımından kaçınılması ve her yıl eylül–aralık döneminde asgari alım gerçekleştirilmesi yükümlülükleri sürmektedir. Her yıl için belirlenen eylül–aralık asgari alım miktarı, söz konusu dönemde yaşanan rekolte düşüşü ve kalite sorunları nedeniyle yalnızca 2025 yılı için 30 bin ton olarak revize edilmiştir; 45 bin tonluk yükümlülük bu revizyon dışındaki dönemlerde geçerliliğini korumaktadır.
AB Rekabet Hukukundaki Güncel Gelişmeler
AB Adalet Divanı'nın bir hukuk sözcüsü, üye devletlerin ulusal hukuklarında rekabet otoritelerinin yerinde incelemelerine ilişkin ön izin mekanizması öngörebileceklerine dair görüş açıklamıştır. Söz konusu görüşte ayrıca kişisel verilerin korunması kurallarına uyumun rekabet hukuku incelemelerinde önceden yargısal izin alınmasını zorunlu kılmadığı belirtilmiştir. Hukuk sözcüsü görüşleri bağlayıcı karar niteliği taşımamaktadır.
Avrupa Komisyonu, birden fazla lüks moda markasının Avrupa Ekonomik Alanı kapsamında bağımsız perakendecilere yönelik yeniden satış fiyatı belirleme uygulamaları nedeniyle rekabeti kısıtladığını tespit ederek toplamda 157 milyon euro idari para cezası uygulamıştır. Bu karar AB rekabet hukukuna dayanmakta olup Türkiye iç hukuku bakımından doğrudan bağlayıcılık niteliği taşımamaktadır.
Yeniden satış fiyatı belirlemek neden rekabeti kısıtlayıcı sayılabilir?
Tedarikçinin bağımsız perakendecilere ürünü hangi fiyattan satacaklarını dikte etmesi, dağıtım zincirindeki fiyat rekabetini kısıtlayabilmektedir. 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi fiyat tespitini yasaklanan anlaşma türleri arasında saymaktadır. Avrupa Komisyonu da benzer bir gerekçeyle bu tür uygulamaları AB rekabet hukuku kapsamında ihlal olarak nitelendirmiş ve lüks moda sektöründe ilgili marka şirketlerine idari para cezası uygulamıştır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy