Kartel Nedir ve Hangi Davranışları Kapsar
Kartel; fiyat tespiti, müşterilerin, sağlayıcıların, bölgelerin ya da ticaret kanallarının paylaşılması, arz miktarının kısıtlanması veya kotalar konması ile ihalelerde danışıklı hareket konularında rakipler arasında gerçekleştirilen rekabeti sınırlayıcı anlaşma ve uyumlu eylemleri ifade eder. Bu tanım Rekabet Kurulu'nun ikincil düzenlemelerinde yer almaktadır.
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. maddesi kartel kavramını ayrıca tanımlamamaktadır. Kanun, belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan ya da dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikteki teşebbüsler arası anlaşmaları, uyumlu eylemleri ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemlerini hukuka aykırı ve yasak saymaktadır.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 4Kaynağı aç
4054 Sayılı Kanun'da Yasaklanan İhlal Halleri
Kanunun 4. maddesi rekabeti sınırlayan davranış biçimlerine örnekler vermektedir. Bu kapsamda sayılanlardan biri fiyat tespitidir: mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, bunu oluşturan maliyet ve kâr gibi unsurların ile her türlü alım veya satım şartlarının belirlenmesi bu yasak içinde açıkça yer almaktadır.
Aynı madde kapsamında piyasaların bölüşülmesi ile her türlü piyasa kaynağının veya unsurunun paylaşılması ya da kontrolü de yasaklanmıştır. Arz ya da talep miktarının kontrolü veya bunların piyasa dışında belirlenmesi de bu yasak kapsamındadır.
Bunlara ek olarak kanun; rakip teşebbüslerin faaliyetlerinin zorlaştırılmasını veya kısıtlanmasını, boykot ya da diğer davranışlarla piyasa dışına çıkarılmasını ya da piyasaya yeni girişlerin engellenmesini de yasaklamaktadır. Münhasır bayilik hariç olmak üzere eşit durumdaki kişilere farklı şartlar uygulanması ve anlaşmanın niteliğine ya da ticari teamüllere aykırı biçimde bir mal veya hizmeti başka bir mal ya da hizmetle birlikte satın almayı zorunlu kılmak da yasaklı haller arasında sayılmıştır.
Uyumlu Eylem Karinesi ve İspat Yükü
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi, anlaşmanın varlığının ispat edilemediği durumlara özgü bir karine öngörmektedir. Piyasadaki fiyat değişmelerinin, arz ve talep dengesinin ya da teşebbüslerin faaliyet bölgelerinin, rekabetin engellendiği, bozulduğu veya kısıtlandığı piyasalardakine benzerlik göstermesi, teşebbüslerin uyumlu eylem içinde olduklarına karine teşkil etmektedir.
Bu karineyle karşılaşan teşebbüs, ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanmak koşuluyla uyumlu eylemde bulunmadığını ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilir. Kanun ispat yükünü bu durumda teşebbüse yüklemektedir.
Bilgi Değişiminin Kartel Kapsamındaki Yeri
Tarafların, üzerinde uzlaşılan kurallara uyup uymadığının takibini sağlayarak kartelin işleyişini kolaylaştıran bilgi değişimleri de kartelin bir parçası olarak değerlendirilebilir. Bu yaklaşım Rekabet Kurulu'nun yatay işbirliğine ilişkin ikincil düzenlemesinde ifade edilmektedir.
Ortak Satış Anlaşmalarında Amaç Ayrımı
Rekabet Kurulu, 19.03.2020 tarih ve 20-15/215-107 sayılı kararında ortak satış anlaşmalarını değerlendirirken bu anlaşmanın etkinlik sağlama amacıyla mı yoksa kartel oluşturmak amacıyla mı yapıldığının belirlenmesi gerektiğini belirtmiştir. Anlaşmanın amacının anlaşılması, bu iki sonuç arasındaki ayrımı kurmak bakımından zorunlu görülmüştür.
Kartel Uygulamasında Somut Bir Örnek: Hazır Beton Sektörü
19.03.2020 tarih ve 20-15/215-107 sayılı kararında Rekabet Kurulu, yerinde incelemelerde elde edilen belgelerin hazır beton firmalarının aralarında toplantılar düzenlediğini ve bu toplantılarda hazır beton üretimi ve satışına ilişkin kararlar aldığını gösterdiğine hükmetmiştir.
Aynı kararda Sorgun Emek Beton ve Güven Beton'un anlaşma sağlanan konulara uyulup uyulmadığını izlediği ve buna ilişkin cezai yaptırımları kontrol ettiği saptanmıştır. Bu tespit söz konusu karara özgüdür; genel bir uygulama kuralı olarak genellenemez.
Aynı kararda ihlalin süresi ağırlaştırıcı neden olarak uygulanmıştır.
Kartel tanımı kanunda geçiyor mu?
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi kartel kavramını ayrıca tanımlamamaktadır. Kanun, rakipler arasındaki rekabeti sınırlayan anlaşma ve uyumlu eylemleri genel olarak yasaklamaktadır. Kartel tanımı, Rekabet Kurulu'nun ikincil düzenlemelerinde yer almaktadır.
Fiyat tespiti dışında hangi davranışlar kartel kapsamına girer?
Kartel yalnızca fiyat anlaşmalarından ibaret değildir. Müşteri, sağlayıcı, bölge veya ticaret kanallarının rakipler arasında paylaşılması, arz miktarının kısıtlanması ya da kota belirlenmesi ve ihalelerde danışıklı hareket de kartel kapsamındaki davranışlar arasında sayılmaktadır.
Yazılı bir anlaşma olmadan da kartel ihlali tespit edilebilir mi?
Evet. 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi uyarınca, anlaşmanın varlığı ispat edilemese dahi piyasadaki fiyat değişmeleri, arz-talep dengesi veya faaliyet bölgelerinin rekabetin bozulduğu piyasalardakine benzerlik göstermesi uyumlu eylem karinesi doğurabilir. Bu karineyle karşılaşan teşebbüs, ekonomik ve rasyonel gerekçelere dayanarak aksi iddiasını kendisi ispat etmek durumundadır.
Kartel tespitinde bilgi değişiminin önemi nedir?
Tarafların, üzerinde uzlaşılan kurallara uyup uymadığının takibini sağlayan bilgi değişimleri de kartelin bir parçası olarak değerlendirilebilir. Bu değerlendirme, Rekabet Kurulu'nun yatay işbirliğine ilişkin ikincil düzenlemesine dayanmaktadır.
Ortak satış anlaşması her zaman kartel midir?
Hayır. Rekabet Kurulu, 19.03.2020 tarih ve 20-15/215-107 sayılı kararında ortak satış anlaşmalarını değerlendirirken anlaşmanın etkinlik sağlama amacıyla mı yoksa kartel oluşturmak amacıyla mı yapıldığını belirleme yoluna gitmiştir. Anlaşmanın amacı bu ayrımda belirleyici görülmüştür.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy