Otomatik Fiyatlandırma ve Rekabet Hukuku İlişkisi
Otomatik fiyatlandırma mekanizmaları, başlı başına bir rekabet ihlali oluşturmaz. Rekabet Kurulu, bu mekanizmaların her durumda ve koşulda amaç bakımından ihlal niteliği taşımadığını ve tüketici faydası yaratabileceğini kabul etmektedir. Bununla birlikte söz konusu mekanizmalar, rakiplere ilişkin fiyatlandırma verilerinin algoritma aracılığıyla işlenmesi durumunda teşebbüsler arası fiyat rekabetini azaltabilmekte ve fiyat koordinasyonuna yol açma riski taşıyabilmektedir.
4054 Sayılı Kanun'un 4. Maddesi Kapsamındaki Yasak
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. maddesi; belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan ya da dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma veya kısıtlama amacını taşıyan ya da bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmaları, uyumlu eylemleri ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemlerini hukuka aykırı ve yasak saymaktadır. Maddede yasaklanan haller arasında şunlar sayılmaktadır: mal veya hizmetlerin fiyatını oluşturan maliyet ve kâr gibi unsurlar dahil her türlü alım ya da satım fiyatı ile satış şartlarının teşebbüsler arasında tespiti; mal veya hizmet arz ya da talep miktarının kontrolü veya piyasa dışında belirlenmesi; rakip teşebbüslerin faaliyetlerinin zorlaştırılması ya da piyasaya yeni girişlerin engellenmesi.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 4Kaynağı aç
Algoritmalar Yoluyla Ortaya Çıkabilecek Rekabete Aykırı Biçimler
Algoritma kaynaklı rekabete aykırı iş birliklerine örnek olarak üç biçim gösterilebilmektedir. Birincisi, otomatik fiyatlandırma sistemleri aracılığıyla yeniden satış fiyatlarının belirlenmesidir. İkincisi, aynı üçüncü taraf yazılımını kullanan teşebbüsler arasında bilgi paylaşımına neden olan topla-dağıt (hub-and-spoke) kartel yapısıdır. Üçüncüsü ise herhangi bir açık koordinasyon olmaksızın kendi kendine öğrenen algoritmalar aracılığıyla gerçekleşen teşebbüsler arası iş birlikleridir. Bu son biçimde algoritmalar, teşebbüsler arasında zımni anlaşmaların oluşmasına zemin hazırlayabilmekte; fiyat katılığı, rekabetin azalması ve inovasyonun yavaşlaması gibi sonuçlar doğurabilmektedir.
Satıcılar, bilinçli bir anlaşma yapmadan algoritmalar aracılığıyla birbirlerinin fiyatlarına dolaylı olarak uyum sağlayabilmektedir. Bu durum özellikle, bireysel ve dikey ilişkiler çerçevesinde sunulan bir algoritmayı birçok satıcının benimsemesi halinde kümülatif olarak yatay düzeyde rekabeti kısıtlayıcı etkilere dönüşebilmektedir.
Uyumlu Eylem Karinesi ve İspat İmkânı
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi; teşebbüsler arasında bir anlaşmanın varlığının ispat edilemediği durumlarda piyasadaki fiyat değişmelerinin, arz ve talep dengesinin ya da teşebbüslerin faaliyet bölgelerinin rekabetin engellendiği, bozulduğu veya kısıtlandığı piyasalardakine benzerlik göstermesini uyumlu eylem karinesi olarak kabul etmektedir. Karinenin oluştuğu hâllerde ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanmak koşuluyla her bir taraf uyumlu eylemde bulunmadığını ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilmektedir. Karinenin algoritmik fiyat hareketlerine özgü uygulanma biçimine ilişkin ayrıntılı bir düzenleme Kanun metninde yer almamaktadır.
Taahhüt Mekanizması: Hukuki Dayanak ve İşleyiş
4054 sayılı Kanun'un 43. maddesi; yürütülmekte olan bir önaraştırma ya da soruşturma sürecinde 4. veya 6. madde kapsamında ortaya çıkan rekabet sorunlarının giderilmesine yönelik olarak ilgili teşebbüs ya da teşebbüs birliklerince taahhüt sunulabilmesine olanak tanımaktadır. Kurul, taahhütlerin sorunu gidereceğine kanaat getirirse bunları bağlayıcı hale getirerek soruşturma açılmamasına veya açılmış soruşturmaya son verilmesine karar verebilmektedir.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 43Kaynağı aç
Rekabet Kurulu, 24-40/950-409 ve 24-40/951-410 sayılı kararlarıyla Hepsiburada ve Trendyol tarafından sunulan taahhüt önerilerinin rekabet karşıtı endişeleri gidermeye elverişli olduğuna hükmetmiştir. Söz konusu kararlarda değerlendirilen mekanizmanın işleyişi itibarıyla açık ve ağır bir ihlal teşkil etmediği ifade edilmiştir; bu değerlendirme o olayın koşullarına özgüdür ve her otomatik fiyatlandırma uygulaması için geçerli bir kural olarak genellenemez.
Kabul edilen taahhütler kapsamında şu yükümlülükler üstlenilmiştir: satıcılara otomatik fiyatlandırma mekanizmasına ilişkin spesifik bilgi verilmeyecektir; bu kapsamda mekanizmanın kullanılıp kullanılmadığı ve hangi kuralın hangi sıklıkla uygulandığı paylaşılmayacaktır. Mekanizmanın kullanımı zorunlu tutulmayacak ve zorunlulukla eşdeğer bir teşvik sunulmayacaktır. Bunlara ek olarak, koordinasyona yol açma riski taşıyan 'Buybox Fiyatına Eşitle' kuralının kaldırılması taahhüt edilmiş; otomatik fiyatlandırma mekanizmasının Buybox algoritmalarında herhangi bir avantaj sağlamayacağı ve bu mekanizmayı kullanan satıcıların yalnızca bu nedenle Buybox sıralamasında daha yüksek puan almayacağı da taahhütler arasında yer almıştır. Taahhüt kapsamında ayrıca, mevcut altta veya üstte kalma kurallarının belirli bir biçimde tanımlanması suretiyle kaldırılan kuralla aynı fiyatlama sonucuna ulaşılmasına da izin verilmeyeceği taahhüt edilmiştir.
Taahhüt Kabul Edilemeyen Haller ve Soruşturmanın Yeniden Açılması
4054 sayılı Kanun'un 43. maddesi, taahhüt mekanizmasının uygulanamayacağı halleri de belirlemektedir. Rakipler arasında fiyat tespiti, bölge veya müşteri paylaşımı ya da arz miktarının kısıtlanması gibi açık ve ağır ihlallerde taahhüt kabul edilmez. Algoritmik fiyatlandırmanın bu nitelikte bir ihlal sayılıp sayılmayacağı Kanun metninde algoritmik fiyatlandırmaya özgü olarak düzenlenmemiştir; bu değerlendirme olayın koşullarına ve Kurul'un takdirine kalmaktadır.
Taahhüt kararının ardından Kurul, 4054 sayılı Kanun'un 43. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca üç halde soruşturmayı yeniden açabilmektedir: kararın alınmasına temel teşkil eden herhangi bir unsurda esaslı değişiklik olması; ilgili teşebbüs veya teşebbüs birliklerinin verdikleri taahhütlere aykırı davranmaları; ya da kararın taraflarca sunulan eksik, yanlış veya yanıltıcı bilgiye dayanılarak verilmiş olması.
Uzlaşma Usulü
4054 sayılı Kanun'un 43. maddesi uzlaşma usulünü de düzenlemektedir. Kurul, hakkında soruşturma başlatılan ve ihlalin varlığı ile kapsamını kabul eden teşebbüs veya teşebbüs birlikleriyle soruşturma raporunun tebliğine kadar uzlaşabilmektedir. Uzlaşma usulü sonucunda idari para cezasında yüzde yirmi beşe kadar indirim uygulanabilmektedir; bu indirim, 5326 sayılı Kanun'un 17. maddesinin altıncı fıkrası kapsamındaki indirime engel değildir. Sürecin uzlaşmayla neticelenmesi halinde idari para cezası ve uzlaşma metninde yer alan hususlar, uzlaşmanın taraflarınca dava konusu yapılamamaktadır.
Soruşturma Usulüne İlişkin Temel Süreler
4054 sayılı Kanun'un 43. maddesi uyarınca soruşturma en geç altı ay içinde tamamlanır; gerekli görülmesi halinde bu süre bir defaya mahsus olmak üzere Kurul tarafından altı aya kadar uzatılabilir. Kurul, başlattığı soruşturmayı kararın verildiği tarihten itibaren on beş gün içinde ilgili taraflara bildirmek ve iddiaların türü ile niteliği hakkında yeterli bilgiyi iletmek zorundadır. Bildirim yükümlülüğüne ilişkin bu hüküm 7511 sayılı Kanun'un 4. maddesiyle 23 Mayıs 2024 tarihinde değiştirilmiştir.
Sık Sorulan Sorular
Algoritmik fiyatlandırma kullanmak otomatik olarak rekabet ihlali sayılır mı?
Hayır. Rekabet Kurulu, otomatik fiyatlandırma mekanizmalarının her durumda ve koşulda amaç bakımından ihlal niteliği taşımadığını ve tüketici faydası yaratabileceğini kabul etmektedir. İhlal değerlendirmesi için 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi kapsamında rekabeti engelleme, bozma veya kısıtlama amacını taşıyan ya da bu etkiyi doğuran ya da doğurabilecek nitelikte bir anlaşma, uyumlu eylem veya teşebbüs birliği kararının varlığı aranmaktadır.
Hub-and-spoke kartel yapısı algoritmik fiyatlandırmayla nasıl ilişkilidir?
Topla-dağıt (hub-and-spoke) yapısı, aynı üçüncü taraf yazılımını kullanan teşebbüsler arasında bilgi paylaşımına yol açan bir algoritmik iş birliği biçimi olarak gösterilmektedir. Bu yapı, 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi kapsamında değerlendirilebilecek rekabete aykırı iş birliği örneklerinden biri olarak sıralanmaktadır.
Taahhüt mekanizması hangi aşamada devreye girer?
Taahhüt, yürütülmekte olan bir önaraştırma ya da soruşturma sürecinde 4054 sayılı Kanun'un 4. veya 6. maddesi kapsamında rekabet sorunu tespit edilmesi üzerine ilgili teşebbüs ya da teşebbüs birliklerince sunulabilir. Kurul, taahhütlerin sorunu gidereceğine kanaat getirirse bunları bağlayıcı hale getirerek soruşturmayı sona erdirebilir. Rakipler arasında fiyat tespiti, bölge veya müşteri paylaşımı ya da arz kısıtlaması gibi açık ve ağır ihlallerde bu yol kapalıdır.
Algoritmik fiyat paralelliği uyumlu eylem karinesi kapsamında değerlendirilebilir mi?
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi; piyasadaki fiyat değişmelerinin veya arz ve talep dengesinin ya da teşebbüslerin faaliyet bölgelerinin rekabetin engellendiği piyasalardakine benzerlik göstermesini uyumlu eylem karinesi olarak kabul etmektedir. Bu karinenin algoritmik fiyat hareketlerine özgü uygulanma biçimine dair Kanun metninde ayrıntılı bir düzenleme yer almamaktadır. Karinenin oluştuğu hâllerde ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanmak koşuluyla her bir taraf uyumlu eylemde bulunmadığını ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilmektedir.
Taahhüt kararından sonra Kurul soruşturmayı yeniden açabilir mi?
Evet. 4054 sayılı Kanun'un 43. maddesinin dördüncü fıkrası üç hali öngörmektedir: kararın alınmasına temel teşkil eden herhangi bir unsurda esaslı değişiklik olması; ilgili teşebbüs veya teşebbüs birliklerinin taahhütlere aykırı davranması; ya da kararın eksik, yanlış veya yanıltıcı bilgiye dayanılarak verilmiş olması. Bu hallerden birinin gerçekleşmesi durumunda Kurul soruşturmayı yeniden açabilmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy