Belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacı taşıyan veya bu etkiyi doğuran ya da doğurabilecek nitelikteki teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. maddesi uyarınca hukuka aykırı ve yasaktır. Yasağın kapsamı, yalnızca fiilen rekabeti engelleyen anlaşmalarla sınırlı değil; bu etkiyi doğurabilecek nitelikteki davranışları da içermektedir.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 4Kaynağı aç
Yasak Kapsamındaki Davranış Türleri
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesinin ikinci fıkrası, yasak kapsamındaki davranışları örnekleyici biçimde saymaktadır. Maddede yer alan 'özellikle' ifadesi listenin sınırlı sayıda olmadığına işaret etmektedir. Sayılan başlıca davranışlar şunlardır: mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, maliyet ve kâr gibi unsurlar da dahil olmak üzere her türlü alım veya satım şartlarıyla birlikte tespit edilmesi; piyasaların bölüşülmesi ile piyasa kaynaklarının paylaşılması ya da kontrolü; arz veya talep miktarının kontrolü ya da bunların piyasa dışında belirlenmesi; rakip teşebbüslerin faaliyetlerinin zorlaştırılması, kısıtlanması veya boykot yoluyla piyasa dışına çıkarılması ile yeni girişlerin engellenmesi; münhasır bayilik hariç olmak üzere eşit durumdaki kişilere farklı şartlar uygulanması.
Aynı fıkranın (f) bendi, anlaşmanın niteliğine veya ticari teamüllere aykırı bağlama satışlarını da yasak kapsamına almaktadır. Bu bent; bir mal veya hizmetle birlikte başka bir mal veya hizmetin satın alınmasının zorunlu kılınmasını, aracı teşebbüs durumundaki alıcıların talep ettiği bir malın ya da hizmetin diğer bir mal veya hizmetin de alıcı tarafından teşhiri şartına bağlanmasını ve arz edilen bir mal veya hizmetin tekrar arzına ilişkin şartların ileri sürülmesini kapsamaktadır.
Uyumlu Eylem Karinesi
4. maddenin üçüncü fıkrası, bir anlaşmanın varlığının ispat edilemediği durumlara özgü bir karine öngörmektedir: Piyasadaki fiyat değişmelerinin ya da arz-talep dengesinin veya teşebbüslerin faaliyet bölgelerinin, rekabetin engellendiği, bozulduğu ya da kısıtlandığı piyasalardakine benzerlik göstermesi, teşebbüslerin uyumlu eylem içinde olduklarına karine oluşturmaktadır.
Karinenin Çürütülmesi
4. maddenin dördüncü fıkrasına göre, uyumlu eylem karinesiyle karşılaşan taraflardan her biri ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanmak koşuluyla uyumlu eylemde bulunmadığını ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilir. Hangi delil türlerinin bu ölçütü karşılayacağı madde metninde ayrıca gösterilmemiştir.
Muafiyet Koşulları
4054 sayılı Kanun'un 5. maddesi, 16/6/2020 tarih ve 7246 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle değiştirilmiş birinci fıkrasıyla, 4. madde kapsamındaki bazı anlaşma, uyumlu eylem ve teşebbüs birliği kararlarının muafiyetten yararlanabileceğini düzenlemektedir. Muafiyet için dört koşulun birlikte gerçekleşmesi zorunludur: malların üretim veya dağıtımı ya da hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması; tüketicinin bu gelişmeden yarar sağlaması; ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması; ve rekabetin söz konusu amaçların elde edilmesi için zorunlu olandan fazla sınırlanmaması.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 5Kaynağı aç
İlgili teşebbüs veya teşebbüs birlikleri, anlaşma, uyumlu eylem ya da kararlarının bu koşulları taşıdığının tespiti amacıyla Rekabet Kurumu'na başvurabilir. Bu başvuru bir zorunluluk değil, kanunun tanıdığı bir imkândır.
Muafiyet belirli bir süre için verilebileceği gibi, belirli şartların ve/veya yükümlülüklerin yerine getirilmesine de bağlanabilir. Muafiyet kararları, anlaşmanın ya da uyumlu eylemin yapıldığı veya teşebbüs birliği kararının alındığı; bir koşula bağlanmışsa koşulun yerine getirildiği tarihten itibaren geçerlidir.
Grup Muafiyeti
Rekabet Kurulu, muafiyet koşullarının gerçekleşmesi halinde belirli konulardaki anlaşma türlerine bir grup olarak muafiyet tanıyan ve bu muafiyetin şartlarını gösteren tebliğler çıkarabilir.
Sık Sorulan Sorular
Uyumlu eylem karinesi ne zaman işler?
Anlaşmanın varlığının ispat edilemediği durumlarda, piyasadaki fiyat değişmelerinin ya da arz-talep dengesinin veya teşebbüslerin faaliyet bölgelerinin, rekabetin kısıtlandığı piyasalardakine benzerlik göstermesi halinde karine işlemeye başlar.
Uyumlu eylem karinesi nasıl çürütülür?
Taraflardan her biri, ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanarak uyumlu eylemde bulunmadığını ispatlayabilir. Savunmanın soyut iddiaya değil somut ekonomik gerekçelere dayanması gerekmekle birlikte hangi delil türlerinin yeterli sayılacağı 4054 sayılı Kanun m. 4'te açıklanmamıştır.
Muafiyetten yararlanmak için hangi koşullar aranır?
4054 sayılı Kanun m. 5 uyarınca dört koşulun tamamının bir arada bulunması zorunludur: üretim, dağıtım veya hizmet sunumunda yeni gelişme ve iyileşmeler ya da ekonomik veya teknik gelişme sağlanması; tüketicinin bu gelişmeden yararlanması; ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması; ve rekabetin hedeflenen gelişmelerin elde edilmesi için zorunlu olandan fazla sınırlanmaması.
Muafiyet başvurusu zorunlu mudur?
Hayır. Teşebbüsler veya teşebbüs birlikleri, anlaşmalarının muafiyet koşullarını taşıdığının tespiti için Rekabet Kurumu'na başvurabilir; ancak bu başvuru bir yükümlülük değil, kanunun tanıdığı bir imkândır.
Bağlama satışı yasağı hangi davranışları kapsıyor?
4054 sayılı Kanun m. 4 f. 2 (f) bendi, anlaşmanın niteliğine ya da ticari teamüllere aykırı olarak bir mal veya hizmetle birlikte başka bir mal ya da hizmetin satın alınmasını zorunlu kılmayı yasaklamaktadır. Bunun yanı sıra aracı teşebbüs durumundaki alıcıların talep ettiği bir malın veya hizmetin, diğer bir mal ya da hizmetin de alıcı tarafından teşhiri koşuluna bağlanması ile arz edilen mal veya hizmetin tekrar arzına ilişkin şartların ileri sürülmesi de aynı bent kapsamında değerlendirilmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy