Patent hakkı, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 82. ve devamı maddelerinde düzenlenen, sahibine buluş üzerinde mutlak tekel hakkı tanıyan münhasır bir haktır. Taşınmaz mallar veya ticari işletmeler gibi ekonomik değer taşıyan patentler ve faydalı modeller; üzerinde tasarruf edilebilen, devredilebilen, lisanslanabilen ve teminat olarak gösterilebilen gayrimaddi haklar niteliğindedir. Faydalı modeller ile patentler, devir, lisans ve rehin gibi hukuki işlemlere konu edilme biçimleri bakımından aynı tasarruf hükümlerine tabidir.
Patent Üzerindeki Tasarruf İşlemleri ve Şekil Şartları
Patentler ve diğer sınai mülkiyet hakları; devir, miras yoluyla intikal, lisans tesisi, rehin, haciz ya da teminat gösterme gibi çeşitli hukuki tasarruflara konu yapılabilir. Bu işlemler ticari işletmeden bağımsız biçimde gerçekleştirilebileceği gibi, henüz tescil aşaması tamamlanmamış sınai mülkiyet hakkı başvurularını da kapsar. Hak sahibinin söz konusu tasarruf yetkisi kamu düzeni ve rekabet hukuku kurallarıyla sınırlıdır. Tescil edilmemiş bir buluş bakımından ise patent devri yapılamaz; yalnızca patent alma hakkının devri söz konusu olabilir.
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 148Kaynağı aç
6769 sayılı Kanun'un 148. maddesi uyarınca sınai mülkiyet hakkına ilişkin hukuki işlemler yazılı şekle tabidir. Devir sözleşmelerinin geçerliliği ise ancak noter tarafından onaylanmış şekilde yapılmış olmalarına bağlıdır. Yazılı yapılmayan sözleşmeler hukuken sonuç doğurmaz. Yabancı dilde tanzim edilen devir sözleşmelerinin noter onaylı Türkçe tercümesinin sunulması zorunludur. Türkiye'de ikamet etmeyen yabancıların Türk Patent ve Marka Kurumu nezdindeki lisans ve sicil işlemlerini marka ve patent vekilleri aracılığıyla yürütmesi gerekir.
Sicil Kaydının Hukuki Etkisi ve Paylı Mülkiyette Tasarruf
Sınai mülkiyete bağlanan hukuki muameleler; ilgililerden birinin başvurusu, kanuni ücretin yatırılması ve yönetmelikte öngörülen şartların tamamlanmasıyla sicil kaydına alınarak Bültende ilan edilir. Kanun uyarınca sicile kaydedilmeyen hukuki işlemlerden doğan haklar iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez; buna karşılık sicile tescil edilen işlemler üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik vasfı kazanır. Bu doğrultuda sicil kaydı bulunmayan bir lisans sözleşmesi kural olarak taraflar arasındaki kişisel borç ilişkisi niteliğini korurken, sicil kaydı yapıldığında üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etme imkânı doğar.
Patent üzerinde paylı veya müşterek mülkiyet kurulmuşsa her bir ortak, devir ve lisanslama gibi tasarruf yetkilerini diğer paydaşların onayına bağlı biçimde kullanabilir. Hak sahiplerinden birinin payını üçüncü bir kişiye satması durumunda diğer ortaklar lehine kanuni önalım hakkı doğar. Devrin alıcı veya satıcı tarafından diğer paydaşlara bildirilmesi gereken bu hak, bildirimin üzerinden üç ay ve satış tarihinden itibaren her hâlde iki yıl geçmekle düşer; cebri artırma yoluyla yapılan satışlar ise önalım hakkının kapsamı dışındadır.
Patent Hakkının Devri ve Mevcut Hakların Korunması
Patent hakkının devri, fikri mülkiyetin orijinal hak sahibinden başka bir kişiye tamamen geçişini ifade eder. Devredilen patentin üzerinde mevcut bir lisans veya rehin bulunması hâlinde, bu haklar yeni sahibine karşı da varlığını sürdürür. Devralan taraf önceki hakların yükümlülüklerini de devralmış olur.
Patent Lisans Sözleşmesi Türleri ve Yetki Sınırları
Patent lisansı, inhisari lisans veya inhisari olmayan lisans olarak kararlaştırılabilir. İnhisari olmayan lisans sözleşmesinde lisans veren, patent konusu buluşu kendisi kullanabileceği gibi üçüncü kişilere aynı buluşa ilişkin başka lisanslar da verebilir. İnhisari lisans sözleşmesinde ise lisans veren başkasına lisans veremez ve hakkını açıkça saklı tutmadıkça kendisi de patent konusu buluşu kullanamaz.
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 125Kaynağı aç
Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans sahipleri lisanstan doğan haklarını üçüncü kişilere devredemez veya alt lisans veremez. Yine sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça lisans alan taraf, patentin korunması amacıyla üçüncü kişilere karşı dava açma yetkisine de sahip olabilir. Lisans sözleşmesi sona erdikten sonra lisans alanın patent konusu ürünleri satmaya devam etmesi ise patent hakkına tecavüz olarak değerlendirilir.
Zorunlu Lisans Şartları ve Başvuru Usulü
Patent sahibi veya yetkili kıldığı kişi, patentle korunan buluşu kullanmak zorundadır. Kullanımın değerlendirilmesinde pazar şartları ile hak sahibinin kontrolü ve iradesi dışındaki durumlar gözetilir. Patentin verilmesi kararının Bültende yayımlanmasından itibaren üç yıl veya patent başvurusu tarihinden itibaren dört yıllık sürelerden hangisi daha geç sona eriyorsa, o tarihten itibaren buluşun kullanılmaması, ciddi ve gerçek girişimlerde bulunulmaması ya da ulusal pazar ihtiyacının karşılanmaması gerekçesiyle ilgili herkes zorunlu lisans talep edebilir. Haklı bir neden olmaksızın buluşun kullanımına aralıksız olarak üç yıldan fazla ara verilmesi hâlinde de kullanmama hükümleri uygulanır.
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 130Kaynağı aç
6769 sayılı Kanun'un 129. maddesi gereğince zorunlu lisans; patentin kullanılmaması, patent konularının bağımlılığı, kamu yararı, kamu sağlığı gerekçesiyle eczacılık ürünlerinin ihracatı, bitki ıslahçısının yeni bitki çeşidi geliştirememesi veya patent sahibinin rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyetlerde bulunması hâllerinde verilebilir. Kullanmama, bağımlılık ve eczacılık ürünlerinin ihracatı hâllerinde zorunlu lisans mahkemeden talep edilirken; rekabeti engelleyici veya bozucu faaliyetler hâlinde başvuru Rekabet Kurumuna yapılır.
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 129Kaynağı aç
Kamu sağlığı gerekçesiyle eczacılık ürünlerinin ihracına ilişkin zorunlu lisans taleplerinde, acil durumlar ve rekabet ihlali hâli hariç olmak üzere, patent sahibinden makul ticari şartlarda sözleşmeye dayalı lisans istenip makul sürede alınamadığına dair kanıtın talebe eklenmesi gerekir. Mahkeme, talebi ve eklerini patent sahibine göndererek delilleriyle görüş sunması için tebliğden itibaren bir ay süre tanır. Patent sahibinin zorunlu lisans talebine itiraz etmemesi durumunda mahkeme gecikmeksizin zorunlu lisansa karar verir. İtiraz sunulması hâlinde mahkeme görüşleri talep edene bildirir ve bir ay içinde talebin reddine veya zorunlu lisansın verilmesine karar verir; kanun bu karar süresinin uzatılamayacağını düzenlemiştir.
Patent devir sözleşmesi nasıl geçerlilik kazanır?
Patent devir sözleşmelerinin geçerliliği 6769 sayılı Kanun'un 148. maddesi uyarınca noter tarafından onaylanmış şekilde yapılmış olmasına bağlıdır; noter onayı bulunmayan devir işlemleri hukuken sonuç doğurmaz.
İnhisari lisans ile inhisari olmayan lisans arasındaki fark nedir?
İnhisari olmayan lisansta lisans veren buluşu kendisi kullanabilir ve başkalarına da lisans verebilir; inhisari lisansta ise lisans veren başkasına lisans veremez ve hakkını açıkça saklı tutmadıkça buluşu kendisi de kullanamaz.
Zorunlu lisans talepleri hangi kurumlara yöneltilir?
Patent konusu buluşun kullanılmaması, patent konularının bağımlılığı ve eczacılık ürünlerinin ihracatı hâllerinde zorunlu lisans mahkemeden talep edilir; rekabeti bozucu ve kısıtlayıcı faaliyetler hâlinde ise talep Rekabet Kurumuna sunulur.
Patent paydaşının payını satması halinde önalım hakkı süresi ne kadardır?
Paydaşlardan birinin payını satması hâlinde diğer paydaşların sahip olduğu önalım hakkı, satışın hak sahibine bildirildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde satışın üzerinden iki yıl geçmekle düşer.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy