Patent Başvuru Süreci, Hukuki Şartlar ve Koruma Kapsamı

Teknik Buluşların Korunması: Patent ve Faydalı Model Ayrımı

Patent, buluş sahibine buluşa konu teknik çözümü belirli bir süre boyunca (genellikle başvuru tarihinden itibaren 20 yıl) üçüncü kişilerin üretmesini, satmasını, ithal etmesini veya kullanmasını engelleme hakkı tanıyan resmi bir tekel belgesidir. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında teknik buluşlar patent ve faydalı model olmak üzere iki farklı belgeyle korunabilir.

Patent; kimyasal formüller, karmaşık makine sistemleri ve yazılım tabanlı yöntemler gibi yüksek teknik derinliğe sahip buluşlar için öngörülmekte olup koruma süresi 20 yıldır ve süreçte buluş basamağı analizi yapılır. Sanayiye uygulanabilen ancak kapsamlı araştırma-geliştirme derinliği gerektirmeyen küçük inovasyonlar ve geliştirmeler bakımından ise koruma süresi 10 yıl olan ve buluş basamağı şartı aranmayan faydalı model belgesi düzenlenebilir.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 142. maddesi uyarınca yeni olan ve sanayiye uygulanabilen buluşlar faydalı model verilerek korunur; yenilik değerlendirmesinde buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler dikkate alınmaz. Bununla birlikte kimyasal ve biyolojik maddelere veya usullere, eczacılıkla ilgili maddelere veya usullere, biyoteknolojik buluşlara ve usuller ile bu usuller sonucu elde edilen ürünlere ilişkin buluşlar faydalı model korumasından yararlanamaz.

Patent Verilebilirlik Kriterleri ve Tekniğin Bilinen Durumu

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 82. maddesinin birinci fıkrası uyarınca teknolojinin her alanındaki buluşlara yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir. Tescil için bu üç yasal kriterin eş zamanlı olarak sağlanması gerekir.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 83. maddesi uyarınca tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluşlar yeni sayılır. Tekniğin bilinen durumu; başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde yazılı ya da sözlü yollarla tanıtılmış, kullanılmış veya kamuya başka suretlerle sunulmuş her türlü bilgiyi kapsar. Başvuru tarihinde veya sonrasında yayımlanan önceki tarihli ulusal patent ve faydalı model başvurularının ilk içerikleri de bu kapsamda değerlendirilir. Kanunun 84. maddesi uyarınca, buluşa patent veya faydalı model verilmesini etkileyebilecek açıklamaların, başvuru veya rüçhan tarihinden önceki on iki ay içinde bizzat buluşu yapan kişi tarafından veya ondan doğrudan ya da dolaylı bilgi alan üçüncü kişilerce yapılması tescil verilmesini etkilemez.

Tekniğin bilinen durumu dikkate alındığında ilgili olduğu teknik alandaki uzmana göre aşikar olmayan buluşun buluş basamağı içerdiği kabul edilir. Başvuru tarihinden önce yapılmış olmakla birlikte bu tarihte veya sonrasında yayımlanan önceki başvuruların içerikleri buluş basamağının değerlendirilmesinde dikkate alınmaz. Buluşun tarım dahil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir nitelikte olması ise sanayiye uygulanabilirlik koşulunu sağlar.

Patent Koruması Kapsamı Dışında Kalan Konu ve Faaliyetler

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 82. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler; zihni faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler; bilgisayar programları; estetik niteliği bulunan mahsuller, edebiyat ve sanat eserleri ile bilim eserleri ve bilginin sunumu buluş niteliğinde sayılmaz. Başvurunun bu konu veya faaliyetlerle ilgili olması hâlinde yalnızca bu unsurların kendisi patentlenebilirliğin dışında kalır. Bilgisayar programları kural olarak patentlenememekle birlikte donanımla birleşerek teknik bir etki yarattığı durumlarda patent korumasına konu olabilir.

6769 sayılı Kanun'un 82. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca kamu düzenine ya da genel ahlaka aykırı buluşlar patent korumasından yararlanamaz. Mikrobiyolojik usuller ve bu usullerle elde edilen ürünler hariç tutulmak üzere bitki çeşitleri, hayvan ırkları ile bitki veya hayvan üretimine ilişkin esasen biyolojik işlemler tescil kapsamı dışındadır. İnsan veya hayvan vücuduna uygulanacak teşhis, cerrahi ve tüm tedavi yöntemleri ile insan bedeninin ve gen dizilerinin sadece keşfi niteliğindeki başvurulara patent verilmez. Bununla birlikte söz konusu teşhis ve tedavi yöntemlerinde kullanılan ürünler, özellikle madde ve terkipler ile tıbbi cihazlar ve ilaçlar patent korumasına konu olabilir. Ayrıca insan klonlama, insan eşey hattının genetik kimliğini değiştirme, insan embriyosunun ticari veya sınai amaçla kullanımı ile belirgin bir tıbbi fayda sağlamaksızın hayvanlara acı çektirebilecek genetik değişiklikler ve bu yolla elde edilen hayvanlar patentlenemez.

Bir buluşun ticari kullanımının yalnızca mevzuatla yasaklanmış bulunması, o buluşun kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı olduğu anlamına gelmez.

Patent Başvuru Dosyası ve İdari İnceleme Prosedürü

Patent başvuru dosyasında hukuki korumanın sınırlarını belirleyen temel metin istemlerdir; istemlerde yer verilmeyen teknik detaylar koruma altına alınmaz. Başvurunun kuruma sunulduğu gün, saat ve dakika buluşun rüçhan hakkı tarihi olarak kabul edilir ve bu tarihten sonraki başvuru veya yayınların başvurunun yeniliğini etkilememesi esastır.

Başvuru sonrasında ilk olarak buluşun esasına bakılmaksızın belgelerin tamlığı, yasal format uygunluğu ve harç yatırma şartları şekli incelemeye tabi tutulur; eksiklik tespit edilirse düzeltme süresi tanınır. Patent başvuruları kural olarak başvuru veya rüçhan tarihinden itibaren 18 ay geçtikten sonra bültende yayımlanır; buluş sahibi dilerse erken yayım talep edebilir.

Başvurunun resmi bültende yayımlanmasından itibaren 6 ay içinde üçüncü kişiler buluşun yenilik veya buluş basamağı şartlarını taşımadığını ileri sürerek kuruma görüş bildirebilir veya kanıt sunabilir. İnceleme raporu aşamasında olumsuz tespitlerle karşılaşılması durumunda buluş sahibine üç defaya kadar rapora yanıt verme ve dosyasını revize etme hakkı tanınır.

Uluslararası Tescil Yolları ve Ülkesellik Kuralı

Sınai mülkiyet hukukunda geçerli olan ülkesellik ilkesi uyarınca ulusal patent ofisinden alınan bir tescil yalnızca ilgili ülke sınırları içinde koruma sağlar. Başka ülkelerde koruma elde etmek isteyen buluş sahipleri, Paris Sözleşmesi çerçevesinde ilk başvurudan itibaren 12 ay içinde diğer üye ülkelere başvuru yaparak ilk başvuru tarihini rüçhan hakkı olarak kullanabilirler.

Patent İşbirliği Antlaşması sistemi tek başına dünya çapında geçerli bir dünya patenti sağlamaz; zira uluslararası alanda bu adda tek bir belge bulunmamaktadır. Buna karşılık tek bir dilde ve tek merkezden yapılan PCT başvurusu, sisteme üye 150'den fazla ülkede başvuru yapılmış sayılma sonucu doğurur. Bu sistem buluş sahibine hangi ülkelerde ulusal aşamaya geçiş yapacağına karar vermesi için başvuru tarihinden itibaren 30 aylık bir süre tanır.

Buluş Sahipliği, Lisans Türleri ve Tecavüz Davaları

İşçinin şirketin imkanlarından, araçlarından ve gördüğü işten tamamen bağımsız olarak kendi bütçesiyle geliştirdiği buluşlar serbest buluş niteliğindedir ve bu buluşlara ilişkin haklar işçiye aittir.

Patent hakkı lisans sözleşmelerine konu edilebilir. İnhisari lisansta lisans alan taraf ilgili pazarda ürünü üretip satma yetkisine sahip tek kişidir; patent sahibi dahi o pazarda üretim yapamaz. İnhisari olmayan basit lisansta ise patent sahibi aynı teknik kullanım hakkını eş zamanlı olarak birden fazla kişiye veya şirkete verebilir.

6769 sayılı Kanun kapsamında patent hakkının ihlal edilmesi durumunda hak sahibi, mahkemeden tecavüzün tespiti, önlenmesi ve durdurulması taleplerinde bulunabilir ve ihlale konu ürünlerin toplatılmasını isteyebilir. Ayrıca tecavüz nedeniyle yoksun kalınan kazanç ve haksız kullanım çerçevesinde maddi ve manevi tazminat davası açılabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy