Özel usulsüzlük cezası, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu kapsamında mükelleflerin veya vergi sorumlularının vergiye ilişkin beyan, belge düzeni, kayıt ve bildirim yükümlülüklerine usule aykırı davranmaları halinde uygulanan idari nitelikte bir vergi cezasıdır. Bu yaptırım usul kurallarının ihlali nedeniyle tek başına kesilebileceği gibi, işlenen usulsüzlük fiilinin vergi kaybına sebebiyet vermesi halinde ayrıca vergi ziyaı cezası ile birlikte de tatbik edilebilir.
Fatura ve Benzeri Temel Belgelerde Düzenleme İhlalleri
213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 353. maddesinin birinci bendi uyarınca fatura, gider pusulası, müstahsil makbuzu ile serbest meslek makbuzunun düzenlenmemesi, verilmemesi, alınmaması, gerçeğe aykırı meblağlara yer verilmesi, elektronik belge olarak düzenlenmesi zorunlu kılındığı halde kağıt düzenlenmesi veya kanunun emredici hükümlerine göre hiç düzenlenmemiş sayılması yaptırıma tabidir. Bu fiilleri işleyenlerin her birine, kanunda belirlenen alt sınır tutarlarından aşağı olmamak üzere, belgelere yazılması gereken meblağın veya meblağ farkının yüzde 10'u nispetinde özel usulsüzlük cezası kesilir. Tek bir inceleme ve tespitte aynı türden birden fazla belgenin düzenlenmediği saptanırsa her bir belge için ayrı ceza hesaplanır; ancak bu işlem tespit sayısı bakımından tek bir tespit kabul edilir. Ayrıca bir takvim yılı içinde her bir belge türü için kesilecek toplam ceza tutarı kanunda öngörülen yıllık üst tavanı aşamaz.
213 sayılı VERGİ USUL KANUNU m. 353Kaynağı aç
Belge düzenine uyulmaması halinde alıcılar bakımından kanunda özel bir koruma mekanizması öngörülmüştür. Bahse konu belgeleri almak zorunda olanlar, vergi idaresinin bilgisine girmeden önce ve belgenin düzenlenmesi gereken yasal süreyi izleyen beş iş günü içinde durumu idareye bildirirlerse adlarına özel usulsüzlük cezası kesilmez. Bu bildirim yapıldığında, belgeyi düzenlemek zorunda olan mükellefler adına uygulanacak özel usulsüzlük cezası üç kat olarak tatbik edilir. Eğer mevzuatta sayılan bu belgeler yerine kanun kapsamında bulunmayan belgeler düzenlenirse düzenleyenler adına ceza iki kat uygulanır; bu usulsüzlük alıcı tarafından beş iş günü içinde idareye bildirildiğinde ise düzenleyenler aleyhine ceza altı kat olarak kesilir.
Perakende Satış Fişleri, İrsaliyeler ve Nihai Tüketici Sorumluluğu
Perakende satış fişi, ödeme kaydedici cihaz fişi, giriş ve yolcu taşıma bileti, sevk irsaliyesi, taşıma irsaliyesi, yolcu listesi ve günlük müşteri listesi gibi belgelerin düzenlenmemesi, kullanılmaması, işyerinde bulundurulmaması, aslı ile örneğinde farklı tutarlara yer verilmesi veya gerçeğe aykırı düzenlenmesi halleri 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 353. maddesinin ikinci bendinde maktu cezalarla karşılanmıştır. Bu belgelerin düzenlenmediği veya bunlar yerine mevzuat dışı belgeler tanzim edildiği muhatapları tarafından beş iş günü içinde vergi dairesine bildirilirse, belgeleri düzenlemekle yükümlü olanlar aleyhine ceza üç veya altı kat artırımlı tatbik edilir.
Vergi Usul Kanunu'nun 232. maddesindeki tüccar ve meslek erbabı haricinde kalan kişilerin, kendilerine verilmesi gereken fatura, gider pusulası, makbuz, perakende satış fişi, ödeme kaydedici cihaz fişi ve biletleri almadıklarının tespit edilmesi durumunda bu kişiler adına her bir belge için özel usulsüzlük cezası tayin edilir. Ancak bu alıcılar, idarenin bilgisine girmeden önce belgenin düzenlenmesi gereken süreyi takip eden beş iş günü içinde belgenin verilmediğini vergi idaresine bildirirlerse kendilerine ceza kesilmez. Bu bent kapsamında nihai alıcılar için bir takvim yılında kesilebilecek toplam ceza miktarı da yıllık kanuni tavanla sınırlandırılmıştır.
Defter, Kayıt ve Bilgi Verme Yükümlülüklerinin İhlali
Tutulması ve günü gününe kaydedilmesi mecburi olan günlük kasa defteri, perakende satış ve hasılat defteri gibi yasal defterlerin işyerinde bulundurulmaması, günü gününe işlenmemesi veya yetkili inceleme elemanlarına ibraz edilmemesi durumunda özel usulsüzlük cezası kesilir. Vergi levhası bulundurma veya asma zorunluluğuna riayet edilmemesi ile belirlenen muhasebe standartlarına, tek düzen hesap planına, mali tablolara ve muhasebe bilgisayar programlarına ilişkin kurallara uyulmaması da kanunun 353. maddesi gereğince cezalandırılır. Bunun yanı sıra, vergi idaresince talep edilen bilgi ve belgelerin ibraz edilmemesi, elektronik ortamda yapılması gereken beyan, bildirim, form ve veri aktarımı ödevlerinin yerine getirilmemesi durumunda 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun mükerrer 355. maddesi uyarınca ceza tayin edilir. Bu fiiller neticesinde vergi ziyaı da meydana gelmişse vergi ziyaı cezası ayrıca kesilir ve cezaların birleştirilmesine ilişkin genel içtima kuralları uygulanmaz.
Vergi Kodu, Tespit Şartı ve Zamanaşımı Esasları
Vergi dairesi ve tahsilat sistemlerinde kesilen özel usulsüzlük cezaları 3074 vergi kodu ve ÖÜCZ kısaltmasıyla muhasebeleştirilmektedir. İdarenin bu cezayı uygulayabilmesi için yükümlülüğün ihlal edildiğini açık, somut ve usulüne uygun delillerle tespit etmesi zorunludur; fiilin özel usulsüzlük kapsamına girmediği veya zamanaşımı süresi geçtikten sonra tarh edildiği hallerde uygulanan işlem hukuken geçersizdir. Özel usulsüzlük cezası ile vergi ziyaı cezasının aynı eylemden kaynaklanarak birleşmesi halinde zamanaşımı hesabı bakımından vergi ziyaı cezası için belirlenen kanuni süreler esas alınır.
Ceza İndirimi, Uzlaşma ve Tekerrür Hükümleri
Kendisine özel usulsüzlük cezası tebliğ edilen mükellef veya vergi sorumlusu, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 376. maddesi gereğince ceza ihbarnamesinin tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde vergi dairesine başvurabilir. Mükellef, cezanın yarısını vadesinde veya 6183 sayılı Kanunda öngörülen nitelikte teminat göstererek vadenin bitiminden itibaren üç ay içinde ödeyeceğini taahhüt ederse kesilen cezanın yarısı indirilir. Ancak indirimden yararlanmak isteyen mükellefin ödeme taahhüdüne uymaması veya cezaya karşı vergi mahkemesinde dava açması halinde indirim hakkı ortadan kalkar.
213 sayılı VERGİ USUL KANUNU m. 376Kaynağı aç
Mükellefler tebliğden itibaren 30 gün içinde indirim yerine vergi dairesine yazılı başvuruda bulunarak uzlaşma da talep edebilirler. Uzlaşma müzakerelerinde mutabakat sağlanması halinde düzenlenen uzlaşma tutanağı kesin hüküm niteliğindedir; üzerinde uzlaşılan ceza miktarına karşı sonradan dava yoluna başvurulamaz ve uzlaşma sonucunda cezada indirim sağlanır. Uzlaşma görüşmelerinde anlaşma sağlanamaması durumunda ise mükellefin yargı yoluna başvurma hakkı korunur. Öte yandan, daha önce kesilen bir cezanın kesinleşmesini izleyen günden başlayarak iki yıl içinde aynı neviden yeni bir usulsüzlük fiili işlenirse tekerrür hükümleri uygulanarak ceza yüzde 25 artırılır; bu artış ilk kesinleşen ceza tutarını aşamaz. Tekerrürün tatbiki için önceki cezanın fiilen ödenmiş bulunması şart olmayıp kesinleşmiş olması yeterlidir.
Dava Açma Süresi ve Hukuki İtiraz Yolları
Özel usulsüzlük cezasının iptali talebiyle ihbarnamenin tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 gün içinde yetkili vergi mahkemesinde dava açılması gerekir. Vergi mahkemesinde dava açıldığında, mahkemeden ayrıca bir yürütmenin durdurulması kararı alınmasına lüzum kalmaksızın cezanın idarece tahsili yargılama sonuçlanıncaya kadar kendiliğinden durur. Usulsüzlük cezalarında hesap veya vergilendirme hatası bulunması durumunda ise mükellefler 5 yıllık zamanaşımı süresi zarfında vergi dairesinden düzeltme talebinde bulunabilirler; ancak bu idari başvuru mahkemede dava açma süresini durdurmaz.
Özel usulsüzlük cezasına karşı dava açma süresi ne kadardır?
Ceza ihbarnamesinin tebliğinden itibaren 30 gün içinde vergi mahkemesinde iptal davası açılabilir.
Vergi mahkemesinde dava açıldığında cezanın tahsili durur mu?
Evet, özel usulsüzlük cezasına karşı vergi mahkemesinde dava açıldığında yürütmenin durdurulması kararı aranmaksızın cezanın tahsili yargılama sonuna kadar durur.
VUK 376 kapsamındaki ceza indiriminden nasıl yararlanılır?
Tebliğden itibaren 30 gün içinde vergi dairesine başvurarak cezanın yarısının vadesinde veya teminat gösterilip vade bitiminden itibaren üç ay içinde ödeneceğinin taahhüt edilmesi ve davanın açılmaması şarttır.
Uzlaşma sağlandıktan sonra ceza yargıya taşınabilir mi?
Hayır, uzlaşma komisyonu ile varılan mutabakat sonucu imzalanan uzlaşma tutanağı kesin nitelik taşıdığından üzerinde anlaşılan tutara karşı dava açılamaz.
Tekerrür artırımı uygulanması için önceki cezanın ödenmesi zorunlu mudur?
Hayır, tekerrür hükümlerinin tatbiki için önceki cezanın ödenmiş olması zorunlu olmayıp kesinleşmiş olması yeterlidir.
Belge almadığı tespit edilen kişiler bildirimde bulunarak cezadan kurtulabilir mi?
Evet, belgenin düzenlenmesi gereken tarihi takip eden beş iş günü içinde ve idarenin bilgisine girmeden önce bildirimde bulunan alıcılar adına ceza kesilmez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy