Vergi Suç ve Cezalarının Niteliği ve Türleri
Vergi ceza hukuku, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu kapsamında düzenlenmiş olup bu alandaki suçlar devlet hazinesine karşı işlenen ekonomik suçlar niteliğindedir. Hukuki yapıları itibarıyla zarar veya tehlike suçu teşkil eden bu fiiller ve bunlara bağlanan yaptırımlar temel olarak vergi ziyaı, genel usulsüzlük, özel usulsüzlük ve vergi kaçakçılığı başlıkları altında gruplandırılır.
Vergi ziyaı, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 341. maddesi uyarınca mükellefin veya vergi sorumlusunun vergilendirmeye ilişkin ödevlerini süresinde yerine getirmemesi ya da eksik yerine getirmesi nedeniyle verginin zamanında tahakkuk ettirilmemesini veya eksik tahakkuk ettirilmesini ifade eder.
Vergi Ziyaı Cezası ve Uygulama Oranları
Vergi ziyaına sebebiyet verilmesi durumunda kural olarak ziyaa uğratılan vergi tutarının bir katı oranında vergi ziyaı cezası tatbik edilir. Buna karşılık, vergi ziyaının Vergi Usul Kanunu'nun 359. maddesinde sayılan kaçakçılık fiillerinden kaynaklanması durumunda ceza üç kat olarak uygulanır.
Vergi incelemesine başlanılmasından veya takdir komisyonuna sevk işlemlerinden önce yapılmış olması kaydıyla, kanuni süresi geçtikten sonra mükellefçe kendiliğinden verilen vergi beyannameleri üzerinden kesilecek vergi ziyaı cezası yüzde elli oranında tatbik edilir.
Genel ve Özel Usulsüzlük Halleri
Genel usulsüzlük cezalarının miktarları maktu olarak Vergi Usul Kanunu'na bağlı ek cetvele göre belirlenmekte ve bu tutarlar her yılın sonunda yeniden değerleme oranında artırılmaktadır. Usulsüzlük fiilinin re'sen takdiri gerektirmesi durumunda söz konusu cetvelde yer alan cezalar iki kat olarak kesilir.
Serbest meslek makbuzu ve fiş gibi yasal belgelerin düzenlenmemesi veya alıcıya verilmemesi, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 353. maddesi gereğince özel usulsüzlük hali oluşturur.
Mükellef tarafından işlenen tek bir fiil ile aynı anda hem vergi ziyaına hem de genel usulsüzlüğe sebebiyet verilmesi halinde, Vergi Usul Kanunu'nun 336. maddesi gereğince genel usulsüzlük cezası ile vergi ziyaı cezasından ağır olanı uygulanır.
Vergi Kaçakçılığı Suçları ve Cezai Sorumluluk
Vergi Usul Kanunu'nun 359. maddesinde kaçakçılık suçları özel olarak yaptırıma bağlanmıştır. Gerçek bir muamele veya durum bulunmadığı halde bunlar varmış gibi düzenlenen belge sahte belge olarak kabul edilir. Gerçek bir işleme dayanmakla birlikte içerik veya tutar yönünden gerçeğe aykırı düzenlenen belgeler ise muhteviyatı itibariyle yanıltıcı belge teşkil eder. Ayrıca defter ve belgelerin varlığı noter tasdik kayıtlarıyla veya sair delillerle sabit olmasına karşın, yetkili kimselere vergi incelemesi sırasında ibraz edilmemesi gizleme fiili sayılır.
Maliye Bakanlığı ile anlaşması olmadığı halde basım yetkisi gerektiren belgeleri basanlar veya bilerek kullananlar hapis cezası ile cezalandırılır. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 371. maddesinde düzenlenen pişmanlık şartlarına uygun olarak durumu yetkili makamlara bildiren kişiler hakkında bu hapis cezası hükmü uygulanmaz.
Tüzel kişiler bünyesinde işlenen vergi kaçakçılığı fiillerinde şirket kanuni temsilcilerinin ceza sorumluluğu kusur ilkesine dayanır. Kanuni temsilcilerin hapis cezası ile cezalandırılabilmesi için kaçakçılık fiilinde bizzat kusurlarının bulunması şarttır.
Vergi incelemesi esnasında kaçakçılık suçunun tespit edilmesi halinde inceleme görevlilerince durum derhal cumhuriyet savcılığına bildirilir. Cumhuriyet savcılığı, soruşturma açılmasını yürütülen vergi incelemesinin tamamlanmasına kadar erteler.
Cezayı Kaldıran Nedenler ve Uzlaşma
Vergi Usul Kanunu'nun 413. maddesi uyarınca yetkili makamdan talep ettiği konuya dair bilgi alan ve bu bilgi doğrultusunda işlem yapan mükellefler, söz konusu fiil vergi suçu oluştursa dahi cezalandırılamaz. Bunun yanı sıra Vergi Usul Kanunu'nun 13. maddesinde sayılan mücbir sebep hallerinden birinin mevcudiyeti durumunda mükellef veya vergi sorumlusu adına vergi cezası kesilmez.
İdare ile mükellef arasında vergi ziyaı cezaları yönünden uzlaşma yoluna gidilmesi mümkündür. Ancak vergi kaçakçılığı suçunu oluşturan fiillerden kaynaklanan vergi cezaları uzlaşma kapsamının dışında tutulmuştur.
Vergi Cezalarının Kesilmesi ve Ödenmesi
Vergi cezaları incelemeye yetkili kimselerce tespit edilir ve bu tespitlerin tanzim edilecek raporlarda açıkça yer alması zorunludur. Delillerin kaybolma ihtimalinin bulunması halinde tutanak düzenlenir. Cezalar, ilgili vergi yönünden mükellefin bağlı olduğu vergi dairesi tarafından kesilerek düzenlenen ceza ihbarnamesi ile ilgililere tebliğ edilir; rapor ve varsa tutanak örnekleri de ihbarnameye eklenir.
Tebliğ edilen vergi cezaları, dava açılmamışsa dava açma süresinin sona erdiği tarihten itibaren; dava açılmışsa vergi mahkemesi kararının ardından düzenlenecek ihbarnamenin tebliğinden itibaren bir ay içinde mükellefin bağlı olduğu vergi dairesine ödenir.
Süresi geçtikten sonra verilen beyannamede vergi ziyaı cezası nasıl uygulanır?
Vergi incelemesine başlanılmasından veya takdir komisyonuna sevk edilmesinden önce verilmiş olması şartıyla, kanuni süresi geçtikten sonra mükellefçe verilen beyannameler için vergi ziyaı cezası yüzde elli oranında uygulanır.
Tek fiille usulsüzlük ve vergi ziyaı gerçekleşirse hangi ceza verilir?
Mükellefin tek bir fiili ile hem genel usulsüzlük hem de vergi ziyaı kabahati işlendiği takdirde, Vergi Usul Kanunu'nun 336. maddesi uyarınca genel usulsüzlük cezası ile vergi ziyaı cezasından ağır olanı kesilir.
Şirket yöneticileri vergi kaçakçılığı suçunda doğrudan ceza alır mı?
Tüzel kişiler bünyesinde işlenen vergi kaçakçılığı fiillerinde şirket kanuni temsilcilerinin hapis cezası alabilmesi için kusur sorumluluğu esastır; temsilciler ancak fiilde kusurları bulunuyorsa cezalandırılabilir.
Vergi cezalarının ödeme süresi ne kadardır?
Vergi mahkemesinde dava açılmamışsa dava açma süresinin bitiminden, dava açılmışsa mahkeme kararı üzerine tebliğ edilen ihbarnamenin bildiriminden itibaren bir ay içinde bağlı vergi dairesine ödeme yapılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy