Özel hukuk yargılaması, uyuşmazlıkların adil, düzenli ve hukuka uygun bir usul çerçevesinde çözümlenmesini güvence altına alan temel ilkeler üzerine kuruludur. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 24/1 hükmü gereğince hâkim, taraflardan birinin talebi olmaksızın kendiliğinden bir davayı inceleyemez ve karara bağlayamaz. Kanunda açık bir düzenleme yer almadıkça hiç kimse, kendi yararına dahi olsa dava açmaya, takip yapmaya veya bir hakkı talep etmeye zorlanamaz.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 24Kaynağı aç
Tasarruf İlkesi ve Dava Konusu Üzerinde Serbesti
Medeni usul hukukunda yargılamanın başlatılması ilgililerin serbest iradesine bırakılmıştır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 24 uyarınca mahkemenin kendiliğinden harekete geçmesi yasak olup kanuni bir zorunluluk bulunmadıkça hak arama yoluna başvurmak kişinin kendi takdirindedir. Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri dava konusu uyuşmazlıklarda, davanın açılmasından sonraki aşamalarda da tasarruf serbestisi varlığını devam ettirir.
Taraflarca Getirilme İlkesi ve Re'sen Araştırma İstisnası
Uyuşmazlığın temelini oluşturan vakıaların ve delillerin mahkemeye sunulması kural olarak davanın taraflarına aittir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 25/1 uyarınca kanunda öngörülen istisnai durumlar saklı kalmak kaydıyla hâkim, taraflardan birinin ileri sürmediği hususları veya vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz; bu vakıaları taraflara hatırlatabilecek ima ve davranışlarda bulunamaz. Hâkim, kanunda açıkça re'sen harekete geçmeyi gerektiren haller haricinde taraflar lehine ya da aleyhine kendiliğinden delil toplayamaz.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 25Kaynağı aç
Taraflarca getirilme ilkesi her dava türünde geçerli değildir. Kamu düzenini yakından ilgilendiren boşanma, babalığa hüküm ve soybağının reddi gibi aile hukuku davaları ile kadastro davalarında taraflarca getirilme ilkesinin istisnası olarak re'sen araştırma ilkesi uygulanır. Bu davalarda hâkim, uyuşmazlığın aydınlatılması için gereken araştırmaları kendiliğinden yürütür.
Taleple Bağlılık İlkesi ve Kanuni İstisnaları
Mahkemenin uyuşmazlığı karara bağlama yetkisi davanın taraflarınca belirlenen talep sonucu ile sınırlıdır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 26/1 hükmü gereğince hâkim, tarafların talep sonuçlarıyla bağlıdır; talepten fazlasına veya talep dışına çıkarak istenmeyen bir hususa hüküm veremez, ancak talep edilenden daha azına karar verebilir. Örneğin bir tazminat davasında istenen meblağın üzerinde bir tutara hükmedilemez.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 26Kaynağı aç
Kanunda hâkimin taraf talepleriyle bağlı olmayacağına dair açık düzenleme bulunan istisnai hallerde taleple bağlılık ilkesi uygulanmaz. Türk Medeni Kanunu m. 170 uyarınca boşanma sebebi ispatlandığında hâkim boşanmaya veya ayrılığa karar verir. Dava yalnız ayrılığa ilişkinse boşanmaya hükmedilemez; ancak dava boşanmaya ilişkin olduğu halde ortak hayatın yeniden kurulması olasılığı bulunuyorsa hâkim ayrılığa karar verebilir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 170Kaynağı aç
Hukuki Dinlenilme Hakkı
Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 27/1 uyarınca davanın tarafları, varsa müdahiller ve yargılamanın diğer ilgilileri kendi haklarıyla bağlantılı olarak hukuki dinlenilme hakkına sahiptir.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 27Kaynağı aç
Bu ilke yargılama ile ilgili konularda tarafların bilgilendirilmesini, iddia ve savunma kapsamında açıklama yapma ve delillerini ispat amacıyla sunabilme hakkını kapsar. Mahkemenin yapılan açıklamaları ve delilleri dikkate alarak etraflıca değerlendirmesi ve kararlarını açık, somut gerekçelere dayandırması hukuki dinlenilme hakkının zorunlu unsurları arasındadır.
Aleniyet İlkesi ve Gizli Duruşma Usulü
Yargılama faaliyetinin şeffaf ve denetlenebilir biçimde sürdürülmesi Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 28/1 uyarınca duruşmaların kural olarak herkese açık yapılması ve kararların açıkça bildirilmesiyle sağlanır.
Aleniyet kuralı mutlak değildir; genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde taraflardan birinin talebi üzerine ya da mahkemece kendiliğinden duruşmanın gizli yapılmasına karar verilebilir. Davanın gizli görülmesi yönündeki talep ön sorunlar usulü çerçevesinde gizli duruşmada karara bağlanır ve gerekçesi esas hakkındaki hükümle birlikte açıklanır. Hâkim, gizli yargılama işlemleri sırasında salonda hazır bulunanları gizliliğe tabi hususlarda açıklama yapmamaları yönünde uyarır; gizliliğin ihlali durumunda Türk Ceza Kanunu hükümlerinin uygulanacağını ihtar ederek bu uyarıyı tutanağa geçirir.
Dürüst Davranma ve Usul Ekonomisi
Özel hukuk yargılamasında taraflar, Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 29 uyarınca yargılama boyunca dürüstlük ve doğru sözlülük kuralına uygun davranmak zorundadır. Davayla ilgili iddia, savunma ve vakıalara yönelik açıklamaların gerçeklik ölçütüne uygun şekilde mahkemeye sunulması kanuni bir yükümlülüktür.
Usul ekonomisi ilkesi uyarınca hâkim, Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 30 gereğince yargılama faaliyetini makul bir süre içinde, en az giderle ve belli bir düzen içinde yürütmekle yükümlüdür. Bu düzenleme gereksiz yargılama masraflarının ve gecikmelerin önüne geçilmesini hedefler.
Hâkimin Davayı Aydınlatma Ödevi ve Yargılamanın İdaresi
Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 31 gereğince uyuşmazlığın aydınlatılmasının zorunlu görüldüğü hallerde hâkim, maddi veya hukuki açıdan belirsiz ya da çelişkili hususları gidermek için taraflara soru sorabilir, delillerini göstermelerini isteyebilir ve açıklama yapmalarını talep edebilir. Bu ödev, taraflarca hazırlanan davanın sınırları içinde kalarak çekişmeli noktaların netleştirilmesini sağlar.
Duruşmanın intizamı mahkemenin idaresi altındadır. Duruşma düzenini bozan kişiler hâkim tarafından uyarılır; eylemin devam etmesi durumunda avukatlar hariç olmak üzere salondan çıkarılabilir ve suç niteliği taşıyan eylemlerde tutuklama tedbirine başvurulabilir. Diğer taraftan okunamayan, uygunsuz veya ilgisiz bulunan dilekçelerin yeniden düzenlenmesi için tarafa uygun bir süre tanınır; dilekçe dosyada kalır ve tanınan süre içinde yeni dilekçe sunulmazsa tarafa yeniden süre verilmez.
Hukukun Re'sen Uygulanması
Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 33 gereğince hâkim, Türk hukukunu resen uygulamakla yükümlüdür.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 33Kaynağı aç
Hâkim tarafların bildirmediği vakıaları kendiliğinden dikkate alabilir mi?
Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 25 uyarınca hâkim, kanunda belirtilen istisnalar dışında tarafların ileri sürmediği vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz ve delil toplayamaz. Ancak boşanma, babalığa hüküm, soybağının reddi ve kadastro gibi re'sen araştırma ilkesinin geçerli olduğu istisnai davalarda hâkim araştırmayı kendiliğinden yürütür.
Mahkeme talep edilenden fazlasına karar verebilir mi?
Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 26/1 gereğince hâkim tarafların talep sonuçlarıyla bağlıdır ve talepten fazlasına ya da başka bir hususa karar veremez; ancak somut duruma göre talep edilenden daha azına hükmedebilir.
Duruşmalar hangi hallerde gizli yapılabilir?
Genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde mahkemece kendiliğinden veya taraflardan birinin talebi üzerine duruşmaların gizli yapılmasına karar verilebilir; bu husus gizli duruşmada karara bağlanarak gerekçesi esas hükümle açıklanır.
Dava dilekçesinde tarafların doğruyu söyleme yükümlülüğü var mıdır?
Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 29 uyarınca taraflar dürüstlük ve doğru sözlülük kurallarına uymak, dava kapsamındaki iddia, savunma ve vakıalara dair beyanlarını gerçeklik ölçütüne uygun olarak sunmak zorundadır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy