Ölüm Mazeret İzni ve Yasal Haklar: İşçi ve Memur Rehberi

Ölüm mazeret izni, çalışanın yakınının vefatı sebebiyle acısını yaşayabilmesi ve defin işlemlerini yerine getirebilmesi amacıyla düzenlenen ücretli bir yasal haktır. İzin süresince çalışanın maaşından, primlerinden ve sosyal haklarından herhangi bir kesinti yapılamaz; çalışan bu dönemde fiilen çalışmış gibi tam ücrete hak kazanır. İşverenin iş yoğunluğunu ileri sürerek ölüm mazeret iznini reddetmesi veya keyfi olarak ertelemesi kanunun emredici niteliği karşısında hukuken geçerli değildir.

4857 Sayılı İş Kanunu Kapsamında İşçilerin Ölüm İzni

4857 sayılı İş Kanunu Ek Madde 2 uyarınca, işçiye ana, baba, eş, kardeş veya çocuğunun ölümü hâlinde üç gün ücretli mazeret izni verilir. Kanun koyucu bu düzenlemede izin doğuran akrabalık derecelerini sınırlı olarak belirlemiştir. Dolayısıyla ana, baba, eş, kardeş ve çocuk dışındaki yakınların vefatında kanuni bir izin hakkı kendiliğinden doğmaz.

İş sözleşmesi veya işyerinde yürürlükte bulunan toplu iş sözleşmesi hükümleriyle mazeret izni süresi işçi lehine artırılabilir veya izin verilecek yakınların kapsamı genişletilebilir. Örneğin sözleşme ile izin süresi beş güne çıkarılabilir ya da kayınvalide, kayınpeder veya büyükanne ve büyükbabanın vefatı da izin kapsamına eklenebilir. Ancak kanunda yer alan üç günlük asgari süre sözleşmelerle işçinin aleyhine olacak şekilde kısaltılamaz.

İş sözleşmesinde veya toplu iş sözleşmesinde özel bir hüküm yer almadığı müddetçe, eşin annesi veya babası (kayınvalide/kayınpeder), büyükanne, büyükbaba, amca, dayı, hala, teyze, kuzen veya yeğenlerin vefatı durumunda işçinin yasal olarak ölüm mazeret izni kullanma hakkı bulunmamaktadır.

Memurlar, Sözleşmeli Personel ve Öğretim Elemanlarının Ölüm İzni

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 104/B maddesi uyarınca memura, isteği üzerine yedi gün mazeret izni verilir. Memurlar bakımından vefat iznine hak kazandıran akrabalık bağı kapsamı işçilere göre daha geniştir. Bu doğrultuda memurun kendisinin ana, baba, eş, çocuk veya kardeşinin vefatının yanı sıra, memurun eşinin ana, baba veya kardeşinin ölümü halinde de yedi günlük mazeret izni hakkı tanınmaktadır.

Kamuda 4/B statüsünde görev yapan sözleşmeli personelin izin hakları Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar kapsamında belirlenmiştir. Bu esaslar doğrultusunda sözleşmeli personel de kadrolu memurlar gibi; eşinin, çocuğunun veya kendisinin ya da eşinin ana, baba ve kardeşinin vefatı halinde yedi gün ücretli mazeret izninden yararlanır.

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'na tabi olarak çalışan öğretim elemanları, özlük hakları bakımından 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu hükümlerine yapılan yollama sebebiyle, kapsamdaki yakınlarının ölümü halinde yedi günlük ölüm mazeret iznine sahiptir.

Basın ve Deniz İş Hukukunda Mazeret İzni Uygulaması

5953 sayılı Basın İş Kanunu metninde ölüm iznine ilişkin maktu bir gün sayısı açıkça gösterilmemiştir. Ancak anılan kanunda düzenleme bulunmayan hallerde Türk Borçlar Kanunu ve İş Kanunu kurallarının kıyasen uygulanması çerçevesinde, gazeteciler için de en az üç günlük ücretli mazeret izni hakkının geçerli olduğu kabul edilir.

Deniz İş Kanunu kapsamında gemi adamları için spesifik bir ölüm izni süresi yer almamaktadır. Bununla birlikte gemi adamının ana, baba, eş, çocuk veya kardeşinin vefatı halinde, geminin limanda bulunması veya ilk limana varması şartıyla, olayın şartlarına uygun bir süre boyunca ücretli izin verileceği ileri sürülmektedir.

İznin Başlangıcı, Süre Hesabı ve Bildirim Usulü

Ölüm mazeret izni ilke olarak vefat olayının gerçekleştiği gün başlar ve keyfi gerekçelerle daha sonraki bir tarihe ötelenemez. Bununla birlikte ölümün mesai saatleri dışında ya da gece vakti gerçekleştiği durumlarda, mazeret izninin ertesi günün mesai başlangıcı itibarıyla işletilmesi dürüstlük kuralına uygun düşmektedir.

İlgili yasal düzenlemelerde süreler iş günü olarak değil 'gün' olarak ifade edilmiştir. Bu sebeple sözleşmede aksine açık bir hüküm kararlaştırılmadıkça mazeret izni süreleri takvim günü üzerinden hesaplanır; izin süresi içerisine denk gelen hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil günleri izin süresini uzatmaz.

Ailesinden birini kaybeden çalışanın, işvereni telefon, mesaj veya çalışma arkadaşları aracılığıyla sözlü olarak bilgilendirmesi işyerinden derhal ayrılabilmesi için yeterlidir. İzin dönüşünde ise mazeretin belgelenmesi amacıyla defin ruhsatı (ölüm belgesi) veya vukuatlı nüfus kayıt örneğinin işverene ya da ilgili kuruma sunulması gerekir.

Yıllık İzin Hakkına ve Kıdem Tazminatına Etkisi

Çalışanın yıllık ücretli iznini kullandığı sırada kanuni kapsamdaki bir yakınının vefat etmesi durumunda, durumu işverene bildirmesiyle yıllık izin kesintiye uğrar. Vefat tarihinden itibaren ölüm mazeret izni uygulanır; bu günler yıllık izin süresinden düşülemez. Kullanılan mazeret izni süresi yıllık izne ilave edilir veya izin bakiyesine iade edilir.

4857 sayılı İş Kanunu'nun 55. maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendi uyarınca, Ek 2. maddede düzenlenen mazeret izin süreleri işçinin yıllık ücretli izin hakkının hesabında çalışılmış gibi sayılan hallerdendir. Dolayısıyla ölüm izninde geçen süreler çalışanın kıdem süresine dahil edilir ve kıdem tazminatı hesabında eksilmeye yol açmaz.

İznin Kullandırılmamasının Hukuki Sonuçları

İşverenin kanundan doğan emredici ölüm mazeret iznini kullandırmaktan imtina etmesi ve çalışanı işe zorlaması ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık teşkil eder. Bu durumda işçi, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 24/II maddesi uyarınca iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilir ve işyerinde en az bir yıllık kıdemi bulunması koşuluyla kıdem tazminatını talep edebilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy