İşçi Hakları Nelerdir? Yasal Haklar ve Talep Yolları

İşçi hakları; iş ilişkisinin kurulmasından feshine kadar geçen sürede işçiye kanunlar, iş sözleşmeleri ve işyeri uygulamalarıyla sağlanan mali, sosyal ve koruyucu yetkilerin bütünüdür. İş sözleşmesinin yazılı olarak yapılması zorunlu olmayıp yazılı bir sözleşmesi bulunmaksızın çalışan işçi de kanunun getirdiği tüm hakları dava yoluyla talep etme hakkına sahiptir.

Ücret Güvencesi ve Fazla Çalışma Alacakları

Tam zamanlı çalışan bir işçiye ödenecek ücret, yasal asgari ücret tutarının altında kararlaştırılamaz. Asgari ücretin altında ücret ödenmesi durumunda işçi, aradaki farkı dava yoluyla işverenden talep edebilir. Haftalık 45 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma saat ücreti, işçinin normal çalışma saat ücretinin yüzde elli fazlası olarak ödenir. Haftalık çalışma süresinin sözleşmeyle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda ise bu süreyi aşan çalışmalar yüzde yirmi beş zamlı ücrete tabidir.

Eşit Davranma Borcu ve Kişilik Haklarının Korunması

4857 sayılı İş Kanunu m. 5 uyarınca iş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılması yasaktır. İşveren, esaslı nedenler bulunmadıkça tam süreli çalışan ile kısmî süreli çalışan veya belirsiz süreli çalışan ile belirli süreli çalışan işçiler arasında farklı işlem uygulayamaz. Eşit davranma borcuna aykırı hareket edildiğinde işçi, manevi tazminat hakkı saklı kalmak üzere dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminat ile ayrımcılık yapılmasaydı elde edeceği yoksun kaldığı hakları isteyebilir. Bu ihlali ispat yükü kural olarak işçidedir; ancak işçi ihlalin mevcudiyetine ilişkin güçlü bir ihtimal ortaya koyduğunda ihlalin bulunmadığını ispat yükü işverene geçer.

Türk Borçlar Kanunu m. 417 uyarınca işveren, hizmet ilişkisinde işçinin kişiliğini korumak, saygı göstermek ve işyerinde dürüstlük ilkelerine uygun bir düzen tesis etmekle yükümlüdür. İşveren işçilerin psikolojik ve cinsel tacize maruz kalmasını önlemek, tacize uğrayanların daha fazla zarar görmesini engellemek ve iş sağlığı ve güvenliğini temin etmek için gerekli bütün önlemleri almak zorundadır; işçiler de alınan tedbirlere uymakla yükümlüdür. İşverenin bu yükümlülüklere aykırı davranışı sebebiyle işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi ya da kişilik haklarının ihlalinden kaynaklanan zararların tazmini sözleşmeye aykırılık hükümlerine tabidir. İşyerinde psikolojik tacize (mobbing) maruz kalması sebebiyle sözleşmeyi fesheden işçi, kıdem tazminatı ile ödenmeyen diğer alacaklarını talep edebileceği gibi ayrıca tazminat davası da açabilir.

Çalışma Koşulları ve Ara Dinlenmesi Düzeni

İşçilere günlük çalışma süresi dört saate kadar olan işlerde en az 15 dakika, dört saat ile yedi buçuk saat arasındaki işlerde en az 30 dakika, yedi buçuk saatin üzerindeki işlerde ise en az bir saat ara dinlenmesi verilmesi zorunludur. Tehlike arz eden işletmelerde işverenin üstün ve haklı bir menfaatinin bulunması durumunda, işçiye rahatça dinlenebileceği bir ortam sağlanması kaydıyla ara dinlenmesinde işyeri dışına çıkışı sınırlandırılabilir.

4857 sayılı İş Kanunu m. 22 uyarınca işveren, iş sözleşmesiyle, personel yönetmeliğiyle veya işyeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği ancak durumu işçiye yazılı olarak bildirmek suretiyle yapabilir. Usulüne uygun yapılmayan ve işçi tarafından altı işgünü içinde yazılı olarak kabul edilmeyen değişiklikler işçiyi bağlamaz. İşçi değişiklik önerisini kabul etmezse işveren, değişikliğin geçerli bir nedene dayandığını veya fesih için başka bir geçerli nedenin varlığını yazılı açıklayarak ve bildirim süresine uyarak sözleşmeyi feshedebilir; işçi bu feshe karşı dava açabilir. Taraflar aralarında anlaşarak çalışma koşullarını her zaman değiştirebilir, ancak bu değişiklikler geçmişe etkili olarak yürürlüğe konulamaz.

Yeni İş Arama İzni ve Fesih Güvenceleri

Fesih ihbar süresi içerisinde işveren, sözleşmeyi kimin feshettiğine bakılmaksızın ve işçinin talebine bağlı olmaksızın iş günlerinde günde en az iki saat yeni iş arama izni vermekle yükümlüdür. İşçi talep ederse ihbar süresinin başında yazılı başvuruda bulunarak iş arama izinlerini toplu olarak kullanabilir; bu toplu izin bildirim süresinin son günlerine rastlatılmak zorundadır.

Kadın ve Engelli İşçilere Tanınan Koruyucu Haklar

Doğum yapan kadın işçiye günde bir buçuk saat süt izni verilir ve bu süre kanunen çalışma süresinden sayılır. Kadın işçi çocuğu bir yaşını doldurana kadar günde yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamaz ve bu koruyucu düzenleme dayanak gösterilerek ücretinde herhangi bir kesintiye gidilemez. Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde iş sözleşmesini feshetmesi durumunda, evliliğin ispatı haricinde ek bir şart aranmaksızın kıdem tazminatı ödenir. Doğum sonrası kullanılan altı aylık ücretsiz izin ve benzeri ücretsiz izin süreleri ise kıdem tazminatı süresinin hesabında dikkate alınmaz.

İstihdam yükümlülüğü gereğince aynı il sınırları içerisinde 50 veya daha fazla işçi istihdam eden işverenler, toplam personelin yüzde üçü oranında engelli işçi çalıştırmak zorundadır. Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi durumunda işverene idari para cezası uygulanır.

Askerlik ve Kanuni Ödevler Sonucu İşçinin Hakları

4857 sayılı İş Kanunu m. 31 uyarınca askeri veya kanuni bir görevi yerine getirmek amacıyla işinden ayrılan işçi, bu görevin bitiminden itibaren iki ay içinde başvurursa işverenin işe alma yükümlülüğü doğar. İşveren, mevcut pozisyonlarda yer bulunması halinde işçiyi derhal işe başlatmak, boş yer olmaması durumunda ise açılacak ilk kadroya öncelik tanıyarak yerleştirmek durumundadır. Söz konusu iş sözleşmesi yapma zorunluluğuna uymayan işveren, başvuran eski işçisine üç aylık ücreti tutarında tazminat öder.

Muvazzaf askerlik haricinde manevra veya benzeri sebeplerle silah altına alınan ya da kanundan doğan çalışma ödevi nedeniyle işinden ayrılan ve en az bir yıllık kıdeme sahip işçinin sözleşmesi, ayrıldığı tarihten itibaren iki ay sonra işverence feshedilmiş sayılır; bu süreye işyerindeki her fazla çalışma yılı için ikişer gün eklenir ve toplam süre doksan günü geçemez. Söz konusu bekleme süresi boyunca işçiye ücret işlemez.

Sendikal Haklar ve İşçinin Vefatı Durumu

İşyeri sendika temsilcisinin iş sözleşmesinin ekonomik gerekçelere dayalı geçerli nedenle feshedilmesi yasaklanmış olup temsilcinin sözleşmesi ancak haklı nedenlerle feshedilebilir. Sendika yöneticiliğine seçilen işçi, iş sözleşmesini askıya alarak profesyonel sendika yöneticiliği yürütebileceği gibi çalışmaya devam ederek amatör sendika yöneticiliği de yapabilir.

İş sözleşmesi işçinin vefatı halinde kendiliğinden sona erer. Mirasçılar kıdem şartları gerçekleşmişse kıdem tazminatını ve kanıtlanan fazla çalışma alacaklarını talep edebilir; fesih bildirimi koşulları oluşmadığından ihbar tazminatı talep edilemez. Ayrıca Türk Borçlar Kanunu m. 440 gereğince işveren, vefat eden işçinin sağ kalan eşine ve ergin olmayan çocuklarına, bunlar yoksa bakmakla yükümlü olduğu kişilere ölüm gününden başlayarak bir aylık; hizmet ilişkisi beş yıldan uzun sürmüşse iki aylık ücret tutarında ölüm tazminatı ödemekle yükümlüdür.

Asıl İşveren ve Alt İşveren Sorumluluğu

Kanuna uygun kurulan bir asıl işveren-alt işveren ilişkisinde alt işverenin kanundan, iş sözleşmesinden veya toplu iş sözleşmesinden kaynaklanan işçilik haklarından ve meydana gelen iş kazasından asıl işveren alt işverenle birlikte müteselsilen sorumludur. Kanuna aykırı veya muvazaalı kurulan alt işverenlik ilişkisinde ise alt işveren işçileri baştan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır ve asıl işveren bütün hak ihlallerinden bizzat sorumludur.

Dava Şartı Arabuluculuk, Görev ve Zamanaşımı

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3 uyarınca kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talepli davalarda, ayrıca bunlarla bağlantılı itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Buna karşılık iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında arabuluculuk bir dava şartı olmayıp ihtiyari arabuluculuk kapsamındadır. Arabuluculuk bürosuna başvurulduğu tarihten son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süreler işlemez.

İş uyuşmazlıklarında iş mahkemeleri görevli olup yetki seçimliktir; dava işçinin yerleşim yerinde veya işverenin yerleşim yerinde açılabilir. İş hukukunda ücret ve tazminat alacaklarında zamanaşımı süresi kural olarak beş yıldır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy