Olağanüstü hal, kamu düzenini ve milli güvenliği tehdit eden ağır şiddet eylemleri veya kriz hallerinde anayasal yetkilere dayanılarak yürürlüğe konulan istisnai bir yönetim usulüdür. Anayasa'nın 120. maddesi uyarınca alınan 2016/9064 sayılı Karar ile 21 Temmuz 2016 saat 01.00 itibarıyla ülke genelinde üç ay süreyle olağanüstü hal uygulaması başlatılmıştır. Bu kararın 21 Temmuz 2016 tarihli ve 29777 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmasının ardından Türkiye Büyük Millet Meclisi onama kararı da 22 Temmuz 2016 tarihli ve 29778 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Anayasa'nın 121. maddesi ve 2935 sayılı Olağanüstü Hal Kanunu hükümleri uyarınca olağanüstü hal azami altı aylık bir süre için ilan edilebilir. İlanı gerektiren sebeplerin varlığını sürdürmesi halinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nden olağanüstü halin dört aylık sürelerle uzatılması talep edilebilir.
Olağanüstü Hal Döneminde Güvenlik ve Asayiş Tedbirleri
2935 sayılı Kanun'un 11. maddesi uyarınca şiddet olaylarının yaygınlaşmasını önlemek ve kamu düzenini sağlamak amacıyla geniş kapsamlı idari kısıtlamalar uygulanabilir. Bu çerçevede sokağa çıkma sınırlanabilir veya yasaklanabilir; kişilerin belirli yerlerde ya da saatlerde toplanması, dolaşması ve araçların seyri menedilebilir. Yetkili merciler kişilerin üstünü, araçlarını ve eşyalarını aratarak suç eşyası veya delil niteliğindeki eşyaya el koyabilir; bölge sakinleri ile bölgeye dışarıdan girecek olanlar için kimlik belirleyici belge taşıma zorunluluğu getirebilir.
2935 sayılı OLAĞANÜSTÜ HAL KANUNU m. 11Kaynağı aç
Kamu düzenini bozabileceği yönünde kanaat uyandıran kişi ve toplulukların bölgeye girişi yasaklanabilir, bu kişiler bölge dışına çıkarılabilir veya belirli yerlere yerleşmeleri engellenebilir. Ayrıca güvenliği sağlanması gereken bina ve tesislerin bulunduğu alanlara giriş ve çıkışlar düzenlenebilir, kayda bağlanabilir veya tamamen durdurulabilir. Hassasiyet taşıyan kuruluşlar ile bankalara iç güvenliklerini temin için özel koruma önlemleri aldırılabilir ya da mevcut tedbirlerin artırılması emredilebilir.
Basılı yayınlar bakımından gazete, dergi, kitap ve broşür gibi matbuatın basılması, çoğaltılması, yayımlanması veya dağıtılması izne bağlanabilir yahut yasaklanabilir; basımı yasaklanan yayınlar toplatılabilir. Açık veya kapalı alanlarda toplantı ve gösteri yürüyüşleri yapılması yasaklanabilir, ertelenebilir, izne bağlanabilir, toplanma yeri tahsis edilebilir, toplantılar izlenebilir veya dağıtılabilir. Sınır ve mücavir alanlarda cereyan eden olaylarda faillerin komşu ülkeye sığındığının belirlenmesi halinde hükümet izni ve mutabakat dahilinde mahdut hedefli sınır ötesi harekat icra edilebilir.
Silah, Patlayıcı ve Kolluk Yetkilerine İlişkin Kurallar
Olağanüstü hal rejiminde ruhsatlı olsa dahi her türlü silah ve merminin taşınması veya nakli yasaklanabilir. Cephane, bomba, patlayıcı madde, radyoaktif unsur, zehirli veya yakıcı kimyasalların bulundurulması, üretimi ve nakli izne bağlanabilir ya da yasaklanabilir; bu maddelerin teslimi istenebilir veya toplatılabilir.
2935 sayılı Kanun kapsamında kolluk görevlileri; teslim ol emrine uyulmaması, silahla mukabeleye yeltenilmesi yahut güvenlik kuvvetlerinin meşru müdafaa durumuna düşmesi hallerinde doğruca ve duraksamadan hedefe ateş etme yetkisine sahiptir.
İdari Tedbirlerin Uygulanması, Yargı Denetimi ve Cezai Yaptırımlar
2935 sayılı Kanun'un 14. maddesi uyarınca olağanüstü halin uygulanmasında görev ve yetki; tek ili kapsaması halinde il valisine, birden çok ili kapsaması durumunda bölge valisine, birden fazla bölge valisinin görev alanına giren illerde veya bütün yurtta ise koordinasyon Cumhurbaşkanlığınca sağlanmak kaydıyla bölge valilerine aittir. Gerekli işlemler görevli valilerce yürütülür ve bölge valileri yetkilerinin bir kısmını veya tamamını il valilerine devredebilir; acil hallerde getirilen yükümlülükler sonradan yazılı teyit edilmek üzere sözlü olarak da duyurulabilir.
2935 sayılı OLAĞANÜSTÜ HAL KANUNU m. 14Kaynağı aç
İçişleri Bakanlığı veya olağanüstü hal bölgesindeki bölge ve il valilerinin talimatıyla tesis edilen idari işlemlere ilişkin olarak yargı mercilerince yürütmenin durdurulması kararı verilemez.
Olağanüstü hal süresince yetkili makamlarca verilen emirlere riayet edilmemesi, taleplerin yerine getirilmemesi, kimlik bildiriminde kasten gerçeğe aykırı bilgi sunulması veya bilgi verilmesinden çekinilmesi fiilleri karşısında altı aya kadar hapis cezası yaptırımı öngörülmektedir.
İş Hayatı, Dernekler ve Kurumsal Tasarruflara İlişkin Rejim
2935 sayılı Kanun'un 11. maddesi gereğince işçinin isteği, ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller, sağlık gerekçeleri, normal emeklilik ve belirli sürenin sona ermesi nedenleriyle yapılan fesihler haricindeki işçi çıkarmaları, işverenin durumu gözetilerek üç ayı aşmamak kaydıyla izne bağlanabilir veya ertelenebilir. Derneklerin faaliyetleri de her bir dernek hakkında ayrı karar alınması ve üç ayı geçmemesi kaydıyla durdurulabilir.
667 sayılı Kanun Hükmünde Kararname hükümleri kapsamında milli güvenliğe tehdit oluşturduğu belirlenerek kapatılan kurumlara ait malvarlıkları, alacaklar, haklar ile her türlü belge ve bilgi Hazineye devredilmiştir. Benzer biçimde milli güvenliğe aykırı faaliyet yürüten gruplara mensubiyeti saptanan merciler, kamu iktisadi teşebbüsleri veya şirketlerle ilişkili olan kira sözleşmeleri, irtifak hakları ve gayrimenkul hakları iptal edilmektedir. Ayrıca görevden alınan kişilerin hususi pasaportları ile silah ruhsatları iptale tabidir.
Olağanüstü hal en fazla hangi süre için ilan edilebilir?
Olağanüstü hal azami altı aylık süreyle ilan edilebilir; şartların devam etmesi halinde dört aylık sürelerle uzatılması Meclis'ten talep edilebilir.
Olağanüstü hal idari işlemlerinde yürütmenin durdurulması istenebilir mi?
2935 sayılı Kanun uyarınca İçişleri Bakanlığı ya da bölge ve il valilerinin emriyle yürütülen idari işlemlere karşı yürütmenin durdurulması kararı verilemez.
Olağanüstü hal döneminde işçi çıkarma yasağı var mıdır?
İşten çıkarmalar bütünüyle yasaklanmaz; ancak istifa, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık, sağlık, emeklilik ve belirli sürenin bitimi dışındaki fesihler üç ayı aşmamak üzere izne bağlanabilir veya ertelenebilir.
Olağanüstü halde dernek faaliyetleri nasıl sınırlandırılabilir?
Dernek faaliyetleri, her dernek hakkında münferit karar alınmak ve üç ayı geçmemek kaydıyla idari olarak durdurulabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy