Ödeme Kuruluşlarında Yetkilendirme ve Denetim Çerçevesi
Ödeme sektöründeki düzenleme ve denetim yetkileri, 7192 sayılı Kanun ile 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun kapsamında gerçekleştirilen değişiklikler neticesinde 1 Ocak 2020 tarihinden itibaren Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumundan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasına devredilmiştir. Bu yasal dönüşümle birlikte ödeme ve elektronik para kuruluşlarının idari, operasyonel ve gözetim süreçleri Merkez Bankasının düzenleme alanına girmiştir. Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para İhracı ile Ödeme Hizmeti Sağlayıcıları Hakkında Yönetmelik m. 15 hükmü gereğince, ödeme kuruluşları ve elektronik para kuruluşları yalnızca faaliyet izni aldıkları ödeme hizmetleriyle sınırlı olarak faaliyette bulunabilir. Kuruluşlar, pazara sunacakları her bir ödeme hizmeti türü için önceden lisans almakla yükümlüdür.
Ödeme Hesabı Yönetimi ve Para Transferi Modelleri
Ödeme hesabına para yatırılması ve ödeme hesabından para çekilmesine imkân veren işlemler dahil olmak üzere, ödeme hesabının işletilmesi amacıyla yürütülen faaliyetler 6493 sayılı Kanun m. 12/1-a uyarınca ödeme hizmeti kabul edilir ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası iznine tabidir. Sektördeki iş modellerinde müşteriler adına ilk aşamada anonim ve onaysız hesaplar açılmakta, akabinde ödeme kuruluşunun uyguladığı kimlik tespit yöntemleri devreye sokularak bu hesaplar onaylı hesap statüsüne dönüştürülmektedir.
6493 sayılı ÖDEME VE MENKUL KIYMET MUTABAKAT SİSTEMLERİ, ÖDEME HİZMETLERİ VE ELEKTRONİK PARA KURULUŞLARI HAKKINDA KANUN m. 12Kaynağı aç
Ödeme hesapları üzerinden yürütülen fon aktarımlarında işlemlerin niteliği kanuni izin kapsamını doğrudan belirler. Kullanıcılar arası para transferi ile üçüncü kişilerin banka hesaplarına gerçekleştirilen para transferleri, 6493 sayılı Kanun m. 12 (1) (a) ve (b) bentleri çerçevesinde faaliyet izni gerektirir. 6493 sayılı Kanun m. 12/1-b uyarınca ödeme hesabındaki fonun aktarımını içeren doğrudan borçlandırma, ödeme kartı veya benzer bir araçla gerçekleştirilen işlemler ile düzenli ödeme emirleri bu kapsamda yer alır. Hukuki niteleme bakımından, gönderen ve alıcı adına açılmış ödeme hesapları arasındaki fon aktarımları para transferi olarak adlandırılır. Bir işlemin para havalesi sayılabilmesi için alıcı veya gönderen taraftan en az biri adına hesap açılmamış olması aranır.
Ödeme Aracının İhracı, Kabulü, POS ve Cüzdan Modelleri
Ödeme aracının ihraç veya kabulü, 6493 sayılı Kanun m. 12/1-c hükmü gereğince bağımsız bir ödeme hizmeti türüdür. Ödeme aracının ihracı; ödeme hizmeti kullanıcısıyla akdedilen sözleşme çerçevesinde hukuki sorumluluğun üstlenilmesi ve aracın ödeme işlemlerini başlatıp işlemek üzere kullanıma hazır hale getirilmesi sürecidir. Ödeme aracının kabulü ise aracın üye iş yerinde kullanılabilmesine dair işlemlerin kabul edilip işlenerek iş yerine fon aktarımı yapılması hizmetini kapsar.
Sanal POS ve fiziki POS iş modelleri, ödeme araçlarının üye iş yerlerinde kullanılmasına olanak sağlamaları ve fon akışını organize etmeleri sebebiyle 6493 sayılı Kanun m. 12 (1) (a), (b) ve (c) bentleri uyarınca lisans alınmasını zorunlu kılar. Dijital cüzdan hizmeti sunan kuruluşların da cüzdanın iş yerinde bir ödeme aracı olarak kullanılabilmesi ve tutarların kuruluş üzerinden aktarılması gerekliliği nedeniyle 6493 sayılı Kanun m. 12 (a), (c) ve m. 18 (2) hükümleri uyarınca yetkilendirilmiş olması şarttır.
Mobil Ödeme ve Fatura Tahsilat Hizmetleri
Gönderen tarafından ödeme işlemine ilişkin onayın bilişim veya elektronik haberleşme cihazıyla verildiği ve ödemenin sadece aracı olan işletmeciye yapıldığı süreçler, 6493 sayılı Kanun m. 12/1-d uyarınca ödeme hizmetidir. Mobil ödeme modelinde gönderen tarafa hizmet veren kuruluşun öncelikle bu bent kapsamında izin alması gerekir; iş modelinin kurgusuna göre ilave olarak (a), (b) ve (c) bentlerinden de lisans temin edilmesi gündeme gelebilir.
Mobil ödeme süreçlerinde aracı bilişim veya haberleşme işletmecisinin faturasına yansıtılan tutarın fatura son ödeme tarihinde tahsil edilmesi kredilendirme sayılmaz. Bununla birlikte üye iş yerlerinin üçüncü taraf bir şirket ile halefiyet sözleşmesi akdederek ödeme kuruluşunun tutarı tahsil etmeden ödeme yapamama riskini bertaraf etmeye çalıştığı durumlarda tedbirli bir yaklaşım benimsenmelidir.
Fatura ödemelerine aracılık edilmesine yönelik hizmetler, 6493 sayılı Kanun m. 12/1-e bendi uyarınca faaliyet iznine tabidir. Bu model, abonelik sözleşmesine dayanan ve süreklilik arz eden iş ilişkilerinden doğan borçların ifasına aracılık edilmesini kapsar.
Açık Bankacılık, Elektronik Para ve Kanuni İstisnalar
Açık bankacılık alanında ödeme hizmeti kullanıcısının talebiyle başka bir sağlayıcı nezdindeki ödeme hesabıyla ilgili sunulan ödeme emri başlatma hizmeti 6493 sayılı Kanun m. 12/1-f bendi kapsamındadır. Kullanıcının onayıyla bir veya birden fazla ödeme hesabına ilişkin konsolide bilgilerin çevrim içi sunulması olan hesap bilgisi sağlama hizmeti ise 6493 sayılı Kanun m. 12/1-g hükmüne göre yetkilendirme gerektirir.
Elektronik para ihracı bir ödeme hizmeti olmayıp, ödeme hizmetlerinde kullanılan parasal değerdir. 6493 sayılı Kanun m. 18/1 uyarınca bankalar, Posta ve Telgraf Teşkilatı Anonim Şirketi ve yetkili elektronik para kuruluşları dışındaki kişilerin elektronik para ihraç etmesi yasaktır. Ön ödemeli kart ihracı modelinde elektronik para aynı zamanda bir ödeme aracı teşkil ettiğinden, ilgili kuruluşun hem elektronik para hem de ödeme aracı ihraç yetkisini haiz olması, bu doğrultuda 6493 sayılı Kanun m. 12 (1) (a), (c) ve m. 18 kapsamında izin alması gerekir.
6493 sayılı ÖDEME VE MENKUL KIYMET MUTABAKAT SİSTEMLERİ, ÖDEME HİZMETLERİ VE ELEKTRONİK PARA KURULUŞLARI HAKKINDA KANUN m. 18Kaynağı aç
6493 sayılı Kanun m. 12/2 uyarınca, mal veya hizmet pazarlığına ya da alım satımına yetkili ticari temsilci aracılığıyla yapılan ödeme işlemleri (b bendi), transfer edilen fona sahip olunmaksızın sunulan teknik altyapı ve veri işleme hizmetleri (ğ bendi) ile sadece ihraççının iş yerinde veya sınırlı bir ağda geçerli araçlara ilişkin işlemler (h bendi) kural olarak kanun kapsamı dışındadır. Benzer şekilde m. 18/5 uyarınca sadece kuruluşun kendi mağaza ağında veya belirli bir mal grubunda geçerli ön ödemeli araçlar elektronik para düzenlemelerinden istisna tutulmuştur. Ancak Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, ticari temsilci ve sınırlı ağ kapsamındaki işlemlerin toplam büyüklük ve etki alanının belirlenecek seviyeye ulaşması halinde bu modelleri kanun kapsamına almaya yetkilidir.
Kuruluşlar izin almadıkları bir ödeme hizmetini sunabilir mi?
Hayır, ilgili yönetmelik hükümleri uyarınca ödeme ve elektronik para kuruluşları yalnızca faaliyet izni aldıkları ödeme hizmetleriyle sınırlı faaliyet gösterebilir ve sunacakları tüm hizmet türleri için lisans almak zorundadır.
Para transferi ile para havalesi arasındaki hukuki fark nedir?
Gönderen ve alıcının her ikisinin de ödeme hesabının bulunduğu aktarımlar para transferi sayılır; para havalesinden söz edebilmek için taraflardan en az biri adına hesap açılmamış olması gerekir.
Hangi kuruluşlar elektronik para ihraç etme yetkisine sahiptir?
6493 sayılı Kanun m. 18/1 uyarınca bankalar, Posta ve Telgraf Teşkilatı Anonim Şirketi ve yetkilendirilmiş elektronik para kuruluşları dışındaki kişilerin elektronik para ihraç etmesi kanunen yasaktır.
Mobil ödeme tutarının telefon faturasına yansıtılması kredilendirme sayılır mı?
Aracı bilişim veya elektronik haberleşme işletmecisinin faturasına yansıtılan tutarın fatura son ödeme tarihinde tahsil edilmesi kredilendirme sayılmaz; ancak üye iş yerlerinin halefiyet sözleşmeleri akdettiği durumlarda tedbirli yaklaşım sergilenmelidir.
Sınırlı ağ ve ticari temsilci istisnaları her durumda denetim dışı mıdır?
Hayır, 6493 sayılı Kanun m. 12/5 uyarınca Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, ticari temsilci ve sınırlı ağ işlemlerinin büyüklük ve etki alanına göre kanun kapsamında ödeme hizmeti sayılmasına karar verebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

