Ödeme Hizmeti Türleri ve İş Modellerinin Lisanslanması

by Avukat Erdal Ersoy
Ödeme Hizmeti Türleri ve İş Modellerinin Lisanslanması

Ödeme Kuruluşlarında Yetkilendirme ve Denetim Çerçevesi

Ödeme sektöründeki düzenleme ve denetim yetkileri, 7192 sayılı Kanun ile 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun kapsamında gerçekleştirilen değişiklikler neticesinde 1 Ocak 2020 tarihinden itibaren Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumundan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasına devredilmiştir. Bu yasal dönüşümle birlikte ödeme ve elektronik para kuruluşlarının idari, operasyonel ve gözetim süreçleri Merkez Bankasının düzenleme alanına girmiştir. Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para İhracı ile Ödeme Hizmeti Sağlayıcıları Hakkında Yönetmelik m. 15 hükmü gereğince, ödeme kuruluşları ve elektronik para kuruluşları yalnızca faaliyet izni aldıkları ödeme hizmetleriyle sınırlı olarak faaliyette bulunabilir. Kuruluşlar, pazara sunacakları her bir ödeme hizmeti türü için önceden lisans almakla yükümlüdür.

Ödeme Hesabı Yönetimi ve Para Transferi Modelleri

Ödeme hesabına para yatırılması ve ödeme hesabından para çekilmesine imkân veren işlemler dahil olmak üzere, ödeme hesabının işletilmesi amacıyla yürütülen faaliyetler 6493 sayılı Kanun m. 12/1-a uyarınca ödeme hizmeti kabul edilir ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası iznine tabidir. Sektördeki iş modellerinde müşteriler adına ilk aşamada anonim ve onaysız hesaplar açılmakta, akabinde ödeme kuruluşunun uyguladığı kimlik tespit yöntemleri devreye sokularak bu hesaplar onaylı hesap statüsüne dönüştürülmektedir.

6493 sayılı ÖDEME VE MENKUL KIYMET MUTABAKAT SİSTEMLERİ, ÖDEME HİZMETLERİ VE ELEKTRONİK PARA KURULUŞLARI HAKKINDA KANUN m. 12Kaynağı aç
MADDE 12 – (1) Bu Kanun uyarınca ödeme hizmetleri; a) Ödeme hesabına para yatırılması ve ödeme hesabından para çekilmesine imkan veren hizmetler de dâhil olmak üzere ödeme hesabının işletilmesi için gerekli tüm işlemleri, b) Ödeme hizmeti kullanıcısının ödeme hizmeti sağlayıcısı nezdinde bulunan ödeme hesabındaki fonun aktarımını içeren, bir defaya mahsus olanlar da dâhil doğrudan borçlandırma işlemi, ödeme kartı ya da benzer bir araçla yapılan ödeme işlemi ile düzenli ödeme emri dâhil para transferini, c) Ödeme aracının ihraç veya kabulünü, ç) Para havalesini, d) Gönderen tarafından ödeme işleminin yapılmasına ilişkin onayın bir bilişim veya elektronik haberleşme cihazı aracılığıyla verildiği ve ödemenin ödeme hizmeti kullanıcısı ile mal veya hizmet sağlayan arasında sadece aracı olarak faaliyet gösteren bir bilişim veya elektronik haberleşme işletmecisine yapıldığı ödeme işlemini, e) Fatura ödemelerine aracılık edilmesine yönelik hizmetleri, f) (Ek:12/11/2019-7192/8 md.) Ödeme hizmeti kullanıcısının isteği üzerine başka bir ödeme hizmeti sağlayıcısında bulunan ödeme hesabıyla ilgili sunulan ödeme emri başlatma hizmetini, g) (Ek:12/11/2019-7192/8 md.) Ödeme hizmeti kullanıcısının onayının alınması koşuluyla, ödeme hizmeti kullanıcısının ödeme hizmeti sağlayıcıları nezdinde bulunan bir veya daha fazla ödeme hesabına ilişkin konsolide edilmiş bilgilerin çevrim içi platformlarda sunulması hizmetini, ğ) (Ek:12/11/2019-7192/8 md.) Ödemeler alanında toplam büyüklük veya etki alanı açısından Bankaca belirlenecek seviyeye ulaşan diğer işlem ve hizmetleri, ifade eder. (2) Aşağıda yer alan işlem ve hizmetler bu Kanun kapsamında ödeme hizmeti olarak değerlendirilmez: a) Ödeme işleminin aracı kullanılmaksızın doğrudan alıcıya nakit olarak yapılması b) Ödeme işleminin, gönderen ya da alıcı namına mal veya hizmet pazarlığına ya da alım satımına yetkili olan ticari temsilci aracılığıyla yapılması c) Kâr amacı gütmeyen veya yardım amacıyla yapılan faaliyetler çerçevesinde paranın nakit olarak toplanması ve teslimi suretiyle yapılan ödeme işlemleri ç) Mal veya hizmet alımından kaynaklanan ödeme işleminin gerçekleştirilmesinden hemen önce ödeme hizmeti kullanıcısının açık talebi üzerine, işlemin bir parçası olarak nakit paranın alıcıdan gönderene verildiği hizmetler d) Ödeme hesabına bağlı olmaksızın nakit olarak gerçekleşen döviz alım ve satım işlemleri e) 6102 sayılı Kanun kapsamındaki kıymetli evrak, yabancı banka çekleri, seyahat çekleri ve kâğıt posta havalelerinden herhangi biriyle gerçekleşen ödeme işlemleri f) Sistemlerde; Banka, mutabakat kuruluşu, merkezî karşı taraf, takas odaları, ödeme hizmeti sağlayıcıları ve sistemin diğer katılımcılarının aralarında kendi nam ve hesaplarına gerçekleştirdikleri ödeme işlemleri g) Bu fıkranın (f) bendi kapsamında belirtilen tüzel kişiler ve sermaye piyasası kurumlarının 6/12/2012 tarihli ve 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu kapsamındaki sermaye piyasası faaliyetleri ile ilgili ödeme işlemleri ğ) Teknik hizmet sağlayanların sunduğu, ödeme hizmetlerinde provizyon işlemlerinin yapılmasını destekleyen, verinin işlenmesi, saklanması, güvenliğinin sağlanması, gizliliğinin korunması ve doğrulanması ile bilgi teknolojisi, iletişim ağı ve ödeme hizmetleri için kullanılan araçların tedarik ve bakımını kapsayan, teknik hizmet sağlayanların işlemin herhangi bir anında transfer edilen fonun sahibi olmadığı hizmetler h) Sadece ödeme aracını çıkaranın iş yerinde, sınırlı bir hizmet sağlayıcı ağında ya da sınırlı bir mal veya hizmet çeşidi için ödeme aracını ihraç eden ile yapılan ticari bir anlaşma çerçevesinde gerçekleştirilen mal veya hizmet alımında kullanılabilen araçlara ilişkin işlemler ı) Bir bilişim veya elektronik haberleşme cihazı aracılığıyla gerçekleşen, bilişim veya elektronik haberleşme işletmecisinin ödeme hizmeti kullanıcısı ile mal veya hizmet sağlayıcısı arasında sadece aracı olarak faaliyet göstermediği durumlarda, satın alınan mal veya hizmetlerin bilişim veya elektronik haberleşme cihazına aktarıldığı ve söz konusu cihaz aracılığıyla kullanıldığı ödeme işlemleri i) Ödeme hizmeti sağlayıcıları ile bunların temsilcileri veya şubeleri arasında kendi nam ve hesaplarına yapılan ödeme işlemleri j) Ana şirket ile bağlı ortaklıkları veya bağlı ortaklıkların kendi aralarında gerçekleşen ve aynı gruba ait bir şirket dışında hiçbir ödeme hizmeti sağlayıcısının aracılık etmediği ödeme hizmetleri k) Ödeme hizmetlerinden herhangi birini sunmayan ve ödeme hesabından para çeken müşteri ile yapılmış çerçeve sözleşmenin tarafı olmayan bir hizmet sağlayıcı tarafından işletilen ve kart çıkaran bir veya daha fazla kuruluş adına çalışan ATM’ler aracılığıyla nakit çekimi hizmetleri l) Bankaca belirlenecek diğer işlem ve hizmetler[1] (3) (Değişik:12/11/2019-7192/8 md.) Ödeme hizmetlerine, ödeme hizmetleri kapsamında tarafların hak ve yükümlülüklerine, ödeme hizmetine ilişkin sağlanacak bilgi ve koşullar ile çerçeve sözleşmeye ilişkin usul ve esaslar, Mali Suçları Araştırma Kurulunun görüşünün alınması suretiyle Bankaca çıkarılacak yönetmelikle belirlenir. (Ek cümle:18/6/2020-7247/16 md.) Çerçeve sözleşme yazılı şekilde veya uzaktan iletişim araçlarının kullanılması suretiyle mesafeli olarak ya da mesafeli olsun olmasın Bankanın yazılı şeklin yerine geçebileceğini belirlediği ve bir bilişim veya elektronik haberleşme cihazı üzerinden gerçekleştirilecek ve müşteri kimliğinin biyometrik yöntemlerle veya elektronik kimlik doğrulama kabiliyetini haiz kimlik belgeleriyle doğrulanmasına imkân verecek yöntemler yoluyla kurulacak şekilde düzenlenir.[2] (4) (Ek:12/11/2019-7192/8 md.) Banka, ödeme hizmeti kapsamındaki belirli bir işlem türüne ilişkin olarak herhangi bir isim altında işlemin taraflarından birinin aldığı ücret, masraf, komisyon ve diğer menfaatlerin nitelikleri ile azami miktar ya da oranlarını tespit etmeye, bunları kısmen veya tamamen serbest bırakmaya yetkilidir. (5) (Ek:12/11/2019-7192/8 md.) Banka, ikinci fıkranın (b) ve (h) bentlerinde yer alan işlemlerin toplam büyüklük ve etki alanı açısından Bankaca belirlenecek seviyeye ulaşması durumunda, bu Kanun kapsamında ödeme hizmeti olarak değerlendirilmesine karar verebilir. (6) (Ek:12/11/2019-7192/8 md.) Ödeme hizmeti sağlayıcılarının bu Kanuna tabi faaliyetleri nedeniyle taraf oldukları hukuki ilişkiler Banka tarafından izlenir. Banka, ödeme hizmeti sağlayıcılarının bu Kanuna tabi faaliyetleri nedeniyle taraf oldukları hukuki ilişkiler kapsamında, ödemeler alanının gelişimini olumsuz etkileyebilecek nitelikte uygulamaların bulunduğunu tespit etmesi durumunda, ödeme hizmeti sağlayıcılarının bu Kanuna tabi faaliyetleri nedeniyle taraf oldukları hukuki ilişkilerle ilgili olarak uyulması gereken usul ve esasları belirlemeye yetkilidir. (7) (Ek:12/11/2019-7192/8 md.) Banka, bu Kanuna tabi faaliyetler kapsamında ödemeler alanının gelişimini olumsuz etkileyebilecek nitelikte durum ve uygulamaların bulunduğunu tespit etmesi durumunda, konu ile ilgili çalışma komiteleri kurmaya, bu komitelerin çalışma usul ve esaslarını ilgili tarafların görüşlerini alarak belirlemeye ve bu komitelerde alınan kararların uygulamaya geçirilmesi için gerekli iş ve işlemleri yapmaya yetkilidir. Ödeme hizmeti sağlayıcısı

Ödeme hesapları üzerinden yürütülen fon aktarımlarında işlemlerin niteliği kanuni izin kapsamını doğrudan belirler. Kullanıcılar arası para transferi ile üçüncü kişilerin banka hesaplarına gerçekleştirilen para transferleri, 6493 sayılı Kanun m. 12 (1) (a) ve (b) bentleri çerçevesinde faaliyet izni gerektirir. 6493 sayılı Kanun m. 12/1-b uyarınca ödeme hesabındaki fonun aktarımını içeren doğrudan borçlandırma, ödeme kartı veya benzer bir araçla gerçekleştirilen işlemler ile düzenli ödeme emirleri bu kapsamda yer alır. Hukuki niteleme bakımından, gönderen ve alıcı adına açılmış ödeme hesapları arasındaki fon aktarımları para transferi olarak adlandırılır. Bir işlemin para havalesi sayılabilmesi için alıcı veya gönderen taraftan en az biri adına hesap açılmamış olması aranır.

Ödeme Aracının İhracı, Kabulü, POS ve Cüzdan Modelleri

Ödeme aracının ihraç veya kabulü, 6493 sayılı Kanun m. 12/1-c hükmü gereğince bağımsız bir ödeme hizmeti türüdür. Ödeme aracının ihracı; ödeme hizmeti kullanıcısıyla akdedilen sözleşme çerçevesinde hukuki sorumluluğun üstlenilmesi ve aracın ödeme işlemlerini başlatıp işlemek üzere kullanıma hazır hale getirilmesi sürecidir. Ödeme aracının kabulü ise aracın üye iş yerinde kullanılabilmesine dair işlemlerin kabul edilip işlenerek iş yerine fon aktarımı yapılması hizmetini kapsar.

Sanal POS ve fiziki POS iş modelleri, ödeme araçlarının üye iş yerlerinde kullanılmasına olanak sağlamaları ve fon akışını organize etmeleri sebebiyle 6493 sayılı Kanun m. 12 (1) (a), (b) ve (c) bentleri uyarınca lisans alınmasını zorunlu kılar. Dijital cüzdan hizmeti sunan kuruluşların da cüzdanın iş yerinde bir ödeme aracı olarak kullanılabilmesi ve tutarların kuruluş üzerinden aktarılması gerekliliği nedeniyle 6493 sayılı Kanun m. 12 (a), (c) ve m. 18 (2) hükümleri uyarınca yetkilendirilmiş olması şarttır.

Mobil Ödeme ve Fatura Tahsilat Hizmetleri

Gönderen tarafından ödeme işlemine ilişkin onayın bilişim veya elektronik haberleşme cihazıyla verildiği ve ödemenin sadece aracı olan işletmeciye yapıldığı süreçler, 6493 sayılı Kanun m. 12/1-d uyarınca ödeme hizmetidir. Mobil ödeme modelinde gönderen tarafa hizmet veren kuruluşun öncelikle bu bent kapsamında izin alması gerekir; iş modelinin kurgusuna göre ilave olarak (a), (b) ve (c) bentlerinden de lisans temin edilmesi gündeme gelebilir.

Mobil ödeme süreçlerinde aracı bilişim veya haberleşme işletmecisinin faturasına yansıtılan tutarın fatura son ödeme tarihinde tahsil edilmesi kredilendirme sayılmaz. Bununla birlikte üye iş yerlerinin üçüncü taraf bir şirket ile halefiyet sözleşmesi akdederek ödeme kuruluşunun tutarı tahsil etmeden ödeme yapamama riskini bertaraf etmeye çalıştığı durumlarda tedbirli bir yaklaşım benimsenmelidir.

Fatura ödemelerine aracılık edilmesine yönelik hizmetler, 6493 sayılı Kanun m. 12/1-e bendi uyarınca faaliyet iznine tabidir. Bu model, abonelik sözleşmesine dayanan ve süreklilik arz eden iş ilişkilerinden doğan borçların ifasına aracılık edilmesini kapsar.

Açık Bankacılık, Elektronik Para ve Kanuni İstisnalar

Açık bankacılık alanında ödeme hizmeti kullanıcısının talebiyle başka bir sağlayıcı nezdindeki ödeme hesabıyla ilgili sunulan ödeme emri başlatma hizmeti 6493 sayılı Kanun m. 12/1-f bendi kapsamındadır. Kullanıcının onayıyla bir veya birden fazla ödeme hesabına ilişkin konsolide bilgilerin çevrim içi sunulması olan hesap bilgisi sağlama hizmeti ise 6493 sayılı Kanun m. 12/1-g hükmüne göre yetkilendirme gerektirir.

Elektronik para ihracı bir ödeme hizmeti olmayıp, ödeme hizmetlerinde kullanılan parasal değerdir. 6493 sayılı Kanun m. 18/1 uyarınca bankalar, Posta ve Telgraf Teşkilatı Anonim Şirketi ve yetkili elektronik para kuruluşları dışındaki kişilerin elektronik para ihraç etmesi yasaktır. Ön ödemeli kart ihracı modelinde elektronik para aynı zamanda bir ödeme aracı teşkil ettiğinden, ilgili kuruluşun hem elektronik para hem de ödeme aracı ihraç yetkisini haiz olması, bu doğrultuda 6493 sayılı Kanun m. 12 (1) (a), (c) ve m. 18 kapsamında izin alması gerekir.

6493 sayılı ÖDEME VE MENKUL KIYMET MUTABAKAT SİSTEMLERİ, ÖDEME HİZMETLERİ VE ELEKTRONİK PARA KURULUŞLARI HAKKINDA KANUN m. 18Kaynağı aç
MADDE 18 – (1) 5411 sayılı Kanun uyarınca faaliyet gösteren bankalar, Posta ve Telgraf Teşkilatı Anonim Şirketi ve bu Kanun kapsamında elektronik para çıkarma izni verilen elektronik para kuruluşları dışındaki kişilerin elektronik para ihracı faaliyetinde bulunmaları yasaktır.[8] (2) Bu Kanun kapsamında elektronik para ihraç etmek isteyen elektronik para kuruluşu Bankadan izin almak kaydıyla faaliyette bulunabilir. (3) Elektronik para kuruluşunun; a) Anonim şirket şeklinde kurulması, b) Sermayesinde yüzde on ve üzerinde paya sahip olanların ve kontrolü elinde bulunduranların 5411 sayılı Kanunda banka kurucuları için aranan nitelikleri haiz olması, c) Pay senetlerinin nakit karşılığı çıkarılması ve tamamının nama yazılı olması, ç) Nakden ve her türlü muvazaadan ari ödenmiş sermayesinin en az beş milyon Türk Lirası olması, d) Bu Kanun kapsamındaki işlemleri gerçekleştirebilecek yönetim, yeterli personel ve teknik donanıma sahip olması, şikâyet ve itirazlarla ilgili birimleri oluşturması, e) Bu Kanun kapsamında yürütecekleri faaliyetlerin sürekliliğine ve elektronik para kullanıcılarına ilişkin fon ve bilgilerin güvenliğine ve gizliliğine dair gerekli tedbirleri alması, f) Bankanın denetimini engellemeyecek şeffaf ve açık bir ortaklık yapısı ve organizasyon şemasına sahip olması, şarttır. (4) Elektronik para kuruluşları faaliyetlerini 5411 sayılı Kanunda tanımlanan bankalar aracılığıyla yürütürler. (5) (Değişik:12/11/2019-7192/10 md.) Elektronik parayı ihraç eden kuruluşun sadece kendi mağaza ağında, sadece belirli bir mal veya hizmet grubunun satın alınmasında veya yapılan bir anlaşma sonucunda sadece belirli bir hizmet ağında kullanılabilen ön ödemeli araçlar bu Kanun kapsamı dışındadır. Banka, bu fıkrada bahsi geçen ödeme araçları ile yapılan işlemlerin toplam büyüklük ve etki alanı açısından Bankaca belirlenecek seviyeye ulaşması durumunda, bu Kanun kapsamında değerlendirilmesine karar verebilir. (6) (Değişik:12/11/2019-7192/10 md.) Bu maddenin uygulanmasına, elektronik para kuruluşunun kurulmasına ilişkin istenecek bilgi ve belgelere, işleyişine, sermaye ve özkaynak yapısına, şube, temsilci veya dış hizmet sağlayıcı kullanımına, kurumsal yönetim ilkelerine, iç sistemlerine, bilgi sistemleri yönetimine ve bu Kanun kapsamına girmeyen diğer faaliyetlerine, elektronik paranın ihraç edilmesi ve geri ödenmesine ilişkin usul ve esaslar Mali Suçları Araştırma Kurulunun görüşünün alınması suretiyle Bankaca çıkarılacak yönetmelikle belirlenir. Elektronik para kuruluşuna uygulanacak diğer hükümler

6493 sayılı Kanun m. 12/2 uyarınca, mal veya hizmet pazarlığına ya da alım satımına yetkili ticari temsilci aracılığıyla yapılan ödeme işlemleri (b bendi), transfer edilen fona sahip olunmaksızın sunulan teknik altyapı ve veri işleme hizmetleri (ğ bendi) ile sadece ihraççının iş yerinde veya sınırlı bir ağda geçerli araçlara ilişkin işlemler (h bendi) kural olarak kanun kapsamı dışındadır. Benzer şekilde m. 18/5 uyarınca sadece kuruluşun kendi mağaza ağında veya belirli bir mal grubunda geçerli ön ödemeli araçlar elektronik para düzenlemelerinden istisna tutulmuştur. Ancak Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, ticari temsilci ve sınırlı ağ kapsamındaki işlemlerin toplam büyüklük ve etki alanının belirlenecek seviyeye ulaşması halinde bu modelleri kanun kapsamına almaya yetkilidir.

Kuruluşlar izin almadıkları bir ödeme hizmetini sunabilir mi?

Hayır, ilgili yönetmelik hükümleri uyarınca ödeme ve elektronik para kuruluşları yalnızca faaliyet izni aldıkları ödeme hizmetleriyle sınırlı faaliyet gösterebilir ve sunacakları tüm hizmet türleri için lisans almak zorundadır.

Para transferi ile para havalesi arasındaki hukuki fark nedir?

Gönderen ve alıcının her ikisinin de ödeme hesabının bulunduğu aktarımlar para transferi sayılır; para havalesinden söz edebilmek için taraflardan en az biri adına hesap açılmamış olması gerekir.

Hangi kuruluşlar elektronik para ihraç etme yetkisine sahiptir?

6493 sayılı Kanun m. 18/1 uyarınca bankalar, Posta ve Telgraf Teşkilatı Anonim Şirketi ve yetkilendirilmiş elektronik para kuruluşları dışındaki kişilerin elektronik para ihraç etmesi kanunen yasaktır.

Mobil ödeme tutarının telefon faturasına yansıtılması kredilendirme sayılır mı?

Aracı bilişim veya elektronik haberleşme işletmecisinin faturasına yansıtılan tutarın fatura son ödeme tarihinde tahsil edilmesi kredilendirme sayılmaz; ancak üye iş yerlerinin halefiyet sözleşmeleri akdettiği durumlarda tedbirli yaklaşım sergilenmelidir.

Sınırlı ağ ve ticari temsilci istisnaları her durumda denetim dışı mıdır?

Hayır, 6493 sayılı Kanun m. 12/5 uyarınca Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, ticari temsilci ve sınırlı ağ işlemlerinin büyüklük ve etki alanına göre kanun kapsamında ödeme hizmeti sayılmasına karar verebilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

Avukat Erdal Ersoyİletişim ve randevu