Konteyner taşımacılığında meydana gelen hukuki uyuşmazlıklar; yüke uygun konteyner sağlanması, yükleme ve istifleme hataları, taşıma sürecindeki hasarlar, gecikme, demuraj ve yetkisiz teslimat gibi başlıklar altında ortaya çıkar. Taşıma organizasyonunu üstlenen taşıyıcıya veya freight forwarder niteliğindeki taşıma işleri komisyoncusuna malın niteliği bildirilmişse, bu süjeler açısından uygun konteyner sağlama yükümlülüğü gündeme gelebilir. Buna karşılık, gönderen tarafından taşınacak malın özel nitelikleri bildirilmemiş veya yanlış bilgi verilmişse, bu eksiklikten meydana gelen zararlardan bizzat gönderen sorumlu tutulabilir.
Taşıma İşleri Komisyonculuğu ve Freight Forwarder Sorumluluğu
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 917/1 uyarınca taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesiyle komisyoncu eşya taşıtmayı üstlenirken, gönderen kararlaştırılan ücreti ödeme borcu altına girer. Aynı maddenin ikinci fıkrası bu faaliyetin bir ticari işletme faaliyeti olduğunu açıkça düzenlemiştir. Ayrıca 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 917/3 gereğince, özel hükümler saklı kalmak kaydıyla, komisyonculuk sözleşmesi ve eşyanın taşınmasına ilişkin konularda taşıma sözleşmesi hükümleri taşıma işleri komisyonculuğuna da uygulanır.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 917Kaynağı aç
Konteyner taşımacılığında freight forwarder yalnızca organizatör olarak hareket ettiğinde uygun taşıyıcı seçimi ve gönderen talimatlarının aktarılmasından sorumlu olabilirken, taşımayı kendi adına üstlendiği takdirde taşıyıcı gibi sorumlu tutulabilir. Muhtemel riskleri sınırlandırmak adına forwarder sözleşmelerinde konteyner temini, liman içi ve dışı serbest süreler, demuraj, detention, belge sorumluluğu, sigorta ve hasar prosedürünün açıkça düzenlenmesi gerekir.
Konteynerin Fiziki Durumu, Muayene ve Yükleme Kusurları
Taşıyıcı veya armatör sağlam ve taşımaya elverişli konteyner sağlamakla yükümlü olabilir. Bunun yanında, konteyneri teslim alan taraf da yükleme öncesinde konteynerin iç ve dış durumunu kontrol etmekle yükümlüdür. Konteynerde görünür bir hasar tespit edildiğinde derhal tutanak düzenlenmeli, fotoğraflama yapılmalı ve taşıyıcıya ya da forwardera bildirimde bulunulmalıdır. Herhangi bir çekince konulmaksızın hasarlı konteynerin kullanılması sonradan hasar iddiasının ispatını zorlaştırabileceği gibi, hasarlı konteynerin kabul edilmesi gönderen tarafın da sorumluluğunu gündeme getirebilir.
Konteyner içi yükleme ve istifleme işlemlerinde kusurun kime ait olduğu zarar sorumluluğunun sınırını çizer. Yükleme gönderen tarafından yerine getirilmiş ve hasar hatalı istiflemeden kaynaklanmışsa taşıyıcının sorumluluğu sınırlanabilir. Yükleme işleminin taşıyıcı, forwarder veya depo işletmesi tarafından gerçekleştirildiği hallerde ise ortaya çıkan zararlar sebebiyle bu süjelerin sorumluluğu doğar.
Hasar, Nem, Mühür İhlalleri ve Reefer Konteyner Sorunları
Konteyner içindeki malın nemden hasar görmesi halinde, hasarın kaynağına göre ayrım yapılır. Nem hasarı konteynerin fiziki kusurundan kaynaklanıyorsa taşıyıcı veya konteyner sağlayıcısı sorumlu tutulabilir. Ürün nemden etkilenebilir nitelikte olmasına rağmen gönderen tarafından uygun ambalajlama yapılmamışsa sorumluluk gönderene ait olabilir.
Isı kontrollü taşımalarda kullanılan reefer konteynerlerde yaşanacak teknik arıza, yanlış sıcaklık ayarı, elektrik kesintisi, limanda enerji verilmemesi veya sıcaklık kaydının tutulmaması ürünün bozulmasına sebebiyet verebilir. Bu gibi teknik ihlallerde kusur durumuna göre taşıyıcı, forwarder, liman işletmesi veya gönderen sorumlu olabilir. Reefer uyuşmazlıklarında sıcaklık kayıtları temel deliller arasında yer aldığından, sözleşmelerde sıcaklık aralığı, kontrol yükümlülüğü, data logger kullanımı, raporlama, acil durum bildirimi ve sigorta kapsamının açıkça kararlaştırılması gerekir.
Konteynerin varış noktasında mühür numarasının farklı çıkması, mührün kırık olması veya mühürsüz teslimat yapılması durumunda; eşyanın taşıma esnasında açılıp açılmadığı, hırsızlık ya da eksilme bulunup bulunmadığı ve sorumluluğun kime ait olduğu kapsamlı olarak araştırılır.
Konteyner Kaybı, Gecikme, Demuraj ve Yetkisiz Teslimat
Konteyner kaybı meydana geldiğinde konteyner numarası, mühür numarası, rezervasyon bilgisi, konşimento, liman kayıtları, gemi manifestosu, gümrük belgeleri ve taşıyıcı yazışmaları incelenir. Yapılan inceleme neticesinde kayıp olayı taşıyıcının veya liman işletmesinin kontrol alanında gerçekleşmişse, ilgili taraf bakımından tazminat sorumluluğu doğabilir.
Konteynerin geç teslim edilmesi sebebiyle tazminat talebinde bulunulabilmesi için teslim süresinin açıkça belirlenmiş olması, gecikmenin sorumlu taraftan kaynaklanması ve gecikme ile ortaya çıkan zarar arasında illiyet bağının kurulması şarttır. Eşyanın yetkisiz kişiye teslim edilmesi ise taşıyıcı veya teslim işlemini gerçekleştiren taraf bakımından ağır tazminat sorumluluğu doğurabilir.
Konteynerin liman sahasında tanınan serbest süreyi aşması demuraj, liman dışına çıkarılmasının ardından süresi içinde iade edilmemesi ise detention ücretine sebebiyet verir. Gümrük idarelerinde bekleyen konteynerler nedeniyle tahakkuk eden ardiye, demuraj, detention ve liman masraflarının kime ait olacağı ise gecikmeye hangi tarafın yol açtığına göre tespit edilir.
Sigorta Türleri ve Delil Tespiti Usulleri
Konteyner taşımacılığında nakliyat emtia sigortası taşınan eşyayı teminat altına alırken, taşıyıcı sorumluluk sigortası taşıyıcının hukuken sorumlu tutulduğu zararları karşılar. Uyuşmazlık hallerinde delillerin geç toplanması, kamera kayıtlarının silinmesi veya tutanak tanzim edilmemesi hak kaybı doğurabilir. Eşyada hasar meydana geldiğinde alıcının teslim anında çekince bildirmesi, tespit tutanağı hazırlaması, görsel kayıt alması, ekspertiz yaptırması ve taşıyıcıya yazılı bildirimde bulunması gerekir; bu usullerin aksatılması tazminat talebini zayıflatabilir.
Konteynerde mal hasarı fark edildiğinde alıcı ne yapmalıdır?
Konteyner tesliminde hasar fark edildiğinde alıcının derhal çekince koyması, hasar tutanağı düzenlemesi, fotoğraf ve video kaydı alması, ekspertiz yaptırması ve taşıyıcıya yazılı bildirim iletmesi gerekir; bu usullerin ihmal edilmesi tazminat talebini zayıflatabilir.
Demuraj ile detention ücreti arasındaki fark nedir?
Demuraj konteynerin limanda belirlenen serbest süreyi aşması halinde doğarken, detention konteynerin liman dışına çıkarıldıktan sonra süresi içinde armatöre iade edilmemesi durumunda ortaya çıkar.
Reefer konteyner bozulmalarında delil olarak ne kullanılır?
Reefer konteyner uyuşmazlıklarında sıcaklık kayıtları temel deliller arasında yer almakta olup uyuşmazlıkların önlenmesi için sözleşmede sıcaklık aralığı, kontrol yükümlülüğü ve data logger kullanımının açıkça kararlaştırılması gerekir.
Freight forwarder taşıyıcı gibi sorumlu tutulabilir mi?
Freight forwarder yalnızca organizatör olarak hareket ettiğinde uygun taşıyıcı seçimi ve talimatların aktarılmasından sorumlu olabilir; ancak taşıma işini kendi adına üstlendiğinde taşıyıcı gibi sorumlu tutulabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy