Mirasın Reddi: Gerçek ve Hükmen Red Nasıl Yapılır?

Türk Medeni Kanunu'na göre hem yasal hem atanmış mirasçılar mirası reddedebilir. Mirasın reddi iki ayrı biçimde gerçekleşir: mirasçının iradesini mahkemeye bildirdiği gerçek red ve mirasbırakanın ölüm anında ödeme güçsüzlüğünün açıkça belli ya da resmen tespit edilmiş olması hâlinde kanun gereği miras reddedilmiş sayılan hükmen red. Bu iki yolun usulü, süresi ve görevli yargı yeri birbirinden farklıdır.

Gerçek Red: Süre ve Başlangıç Tarihi

Mirası gerçek anlamda reddetmek isteyen mirasçının TMK m. 606 uyarınca üç aylık süre içinde harekete geçmesi gerekir. Bu süre yasal mirasçılar için mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten işlemeye başlar; ancak kanun, mirasçı olduklarını daha sonra öğrendiklerini ileri süren mirasçıya bunu ispat yükü yüklemektedir. Vasiyetname ile atanmış mirasçılar açısından ise süre, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufunun kendilerine resmen bildirildiği tarihten işler.

Başvuru Usulü ve Yetkili Mahkeme

Gerçek ret beyanı, mirasbırakanın son yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine sözlü ya da yazılı olarak yapılır. TMK m. 609 bu yetkiyi mirasbırakanın son yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesine bağlamıştır; söz konusu yetki kesin niteliktedir. Sulh hâkimi beyanı tutanakla tespit eder; süresinde yapılan ret, mirasın açıldığı yerdeki sulh mahkemesinin özel kütüğüne işlenir. İsteğe bağlı olarak mirasçıya reddi gösteren bir belge de verilebilir. Ret beyanının kayıtsız ve şartsız olması zorunludur; koşula bağlanan bir beyan geçerli sayılmaz.

Ret beyanı, sulh mahkemesine ulaştığı anda hukuki sonuç doğuran bozucu yenilik doğurucu bir irade açıklamasıdır. Sulh hukuk mahkemesinin gerçek ret başvurusundaki incelemesi, talebin süresinde olup olmadığını ve ret edenin mirasçılık sıfatını taşıyıp taşımadığını tespit etmekle sınırlıdır; süresinde ve usulüne uygun bir talep varlığında TMK m. 609'daki işlemleri yapar.

Ret Hakkını Kaybettiren Davranışlar

TMK m. 610 uyarınca yasal süre içinde mirası reddetmeyen mirasçı, mirası kayıtsız ve şartsız olarak kazanmış sayılır. Bunun yanı sıra üç aylık süre dolmadan tereke işlemlerine mirasçı sıfatıyla karışmak, terekenin olağan yönetimi niteliğinde olmayan ya da mirasbırakanın işlerinin yürütülmesi için gerekli olanın dışında işler yapmak veya tereke mallarını gizlemek ya da kendisine mal etmek de ret hakkını sona erdirir. Buna karşın zamanaşımı veya hak düşümü sürelerinin dolmasına engel olmak amacıyla dava açılması ya da cebri icra takibi yapılması ret hakkını ortadan kaldırmaz; kanun bu durumu açıkça güvence altına almıştır.

Terekeyi Sahiplenme Sayılmayan İşlemler

Yargıtay 14. Hukuk Dairesi'nin E. 2015/17979, K. 2016/7416 sayılı kararında mirasbırakanın ölümü üzerine mirasçılara ödenen emekli ikramiyesinin hak sahipliği sıfatından doğduğu ve terekeye dahil olmadığı, dolayısıyla bu ikramiyenin alınmasının terekeyi sahiplenme anlamına gelmeyeceği kabul edilmiştir. Yargıtay içtihadına göre veraset ve intikal beyannamesi verilmesi de terekeyi sahiplenme sonucunu doğurmaz. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E. 2013/2-1607, K. 2013/1675 sayılı kararında ise borca batık olduğu anlaşılan bir terekenin cüzi borçlarının mirasçılarca kendi malvarlığından ödenmesinin olağan işlemlerden sayıldığı ve terekeyi kabullenme olarak değerlendirilemeyeceği sonucuna varılmıştır.

Mirasçılık belgesi alınmasının da terekeyi sahiplenmek anlamına gelmediği Yargıtay 14. Hukuk Dairesi tarafından kabul görmüştür.

Hükmen Red: Borca Batık Tereke

TMK m. 605/2 uyarınca mirasbırakanın ölüm tarihinde ödeme güçsüzlüğü açıkça belli ya da resmen tespit edilmişse miras, ayrıca bir irade açıklamasına gerek kalmaksızın reddedilmiş sayılır. Kanun bu durumu kendiliğinden gerçekleşen bir sonuç olarak düzenlemektedir. Hükmen ret davasında mahkeme murisin aktif ve pasiflerini bilirkişi raporu ile ortaya koyarak sonuca göre karar verir.

Gerçek red ile hükmen red arasında görev ve süre bakımından önemli farklılıklar bulunmaktadır. Gerçek ret başvurusu sulh hukuk mahkemesinde yapılır ve üç aylık süreye tabidir. Hükmen ret ise tereke alacaklısına karşı açılacak bir tespit davası niteliğinde olup asliye hukuk mahkemesinde görülür. Bu davanın açılması için herhangi bir süre öngörülmemiştir. Görev kuralı kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkemece yargılamanın her aşamasında kendiliğinden gözetilmesi gerekir.

Mirasbırakanın terekesinin borca batık olduğunun belirtilerek gerçek ret talebinde bulunulması, hükmen ret davası açılması anlamına gelmez; bu açıklama yalnızca ret sebebini gösteren bir beyan niteliği taşır. İki yolun birbirine karıştırılması, davayı götüren mahkeme bakımından görevsizlik sorununa yol açabilir.

Terekeyi sahiplenen ya da sahiplenme anlamına gelen işlemler yapmış olan bir mirasçının sonradan terekenin borca batık olduğunu ileri sürmesi, TMK m. 2'deki dürüstlük kuralıyla bağdaşmaz. Bu çerçeve hükmen ret bağlamında geçerlidir.

En Yakın Mirasçıların Tamamının Reddetmesi

TMK m. 612 uyarınca en yakın yasal mirasçıların tamamının mirası reddetmesi hâlinde sulh hukuk mahkemesi, herhangi bir başvuru beklemeksizin terekeyi iflas hükümlerine göre re'sen tasfiye eder. Bu tasfiye herhangi bir süreye bağlı değildir.

Reddin Diğer Mirasçılara Etkisi

TMK m. 611 uyarınca yasal mirasçılardan birinin mirası reddetmesi hâlinde onun payı, miras açıldığı anda bu kişi sağ değilmiş gibi değerlendirilerek hak sahiplerine geçer. Atanmış bir mirasçının reddetmesi durumunda ise pay, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufundan aksine bir irade anlaşılmadıkça en yakın yasal mirasçılara kalır.

Külli Halefiyet ve Mirasın Kendiliğinden Geçişi

TMK m. 599'da düzenlenen külli halefiyet ilkesi gereği yasal ve atanmış mirasçılar, mirasbırakanın ölümüyle herhangi bir işlem yapmaksızın mirasçılık sıfatını kazanır ve mirası bir bütün olarak devralır. Mirasın gerçek reddi, bu kendiliğinden geçişi ortadan kaldıran bozucu yenilik doğurucu bir haktır; kayıtsız ve şartsız ret beyanı sulh mahkemesine ulaşmakla sonuç doğurur.

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy