Mahkemeye Erişim Hakkı ve Kapsamı
Mahkemeye erişim hakkı, uyuşmazlıkların yetkili bir yargı organı önüne taşınabilmesini ve mahkemeden bağlayıcı bir nihai karar temin edilebilmesini sağlayan anayasal bir teminattır. Anayasa'nın 36. maddesinde korunan bu hak, kişilerin hak arama hürriyetlerini fiilen ve engelsiz biçimde kullanabilmelerini temin eder. Yargılama süreçlerinde öngörülen harç ve masrafların kişilerin hak arama imkanını ortadan kaldırmaması amacıyla kanun koyucu adli yardım kurumunu düzenlemiştir.
Yargılama giderlerini karşılama gücü bulunmayan bireyler açısından adalete erişim adli yardım müessesesi ile sağlanır. Kişinin nakit varlığı ve ödeme kabiliyeti incelenmeksizin, gelir getirmeyen bir taşınmaz veya malvarlığı unsuru gerekçe gösterilerek adli yardım talebinin reddedilmesi mahkemeye erişim hakkının güvenceleriyle bağdaşmamaktadır.
Adli Yardımdan Yararlanma Koşulları
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 334. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen ya da tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimseler adli yardımdan yararlanabilirler. Bu olanaktan faydalanabilmek için ilgililerin iddia ve savunmalarında, geçici hukuki korunma taleplerinde ve icra takibinde taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması şartı aranır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 334Kaynağı aç
Yabancıların Türkiye'de adli yardımdan istifade edebilmeleri ise 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 334. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca ayrıca karşılıklılık şartının sağlanmış olmasına bağlı kılınmıştır.
Adli yardım kurumu idari yargı mercilerinde görülen uyuşmazlıklarda da uygulama bulur. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 31. maddesinde yer alan yollama uyarınca, idari yargıdaki adli yardım talepleri 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri doğrultusunda incelenir ve sonuca bağlanır.
Adli Yardım Talebi ve Mahkemece İnceleme Şekli
Adli yardım talebi, dava açılırken dava dilekçesiyle sunulabileceği gibi yargılamanın devam eden her aşamasında da mahkemeye iletilebilir.
6100 sayılı Kanun'un 337. maddesinin birinci fıkrası doğrultusunda mahkeme, adli yardım talebi hakkında kural olarak duruşma yapmaksızın evrak üzerinden karar verebilir. Bununla birlikte talep edilmesi halinde incelemenin duruşmalı icra edilmesi zorunludur. Mahkemenin adli yardım talebini reddettiği kararlarda ise ilgililerce sunulan bilgi ve belgelerin kabul edilmeme gerekçesi açıkça belirtilir.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 337Kaynağı aç
Kanunun 337. maddesinin üçüncü fıkrasına göre adli yardım kararının kabul edilmesi geriye etkili bir sonuç doğurmaz. Kabul edilen adli yardım kararı, karar tarihinden daha önce yapılmış olan yargılama giderlerini kapsamamaktadır.
Ret Kararına Karşı İtiraz Usulü ve Yeniden Talep
Adli yardım talebinin reddine ilişkin kararlara karşı, kararın tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe sunulmak suretiyle itiraz yoluna başvurulabilir.
6100 sayılı Kanun'un 337. maddesinin ikinci fıkrasına göre itiraz başvurusu, kararı veren mahkeme aracılığıyla yetkili inceleme merciine intikal ettirilir. Talebin yapıldığı yerde aynı mahkemenin birden çok dairesi bulunuyorsa dosya sıra itibarıyla bir sonraki numaralı daireye, son daireye ulaşılmışsa birinci daireye iletilir. Yargı çevresinde tek dairenin görev yapması durumunda dosya aynı tür işlere bakan en yakın mahkemeye gönderilir ve merciin itiraz üzerine vereceği karar kesindir.
Adli yardım talebi reddedilen kişiler, yargılamanın ilerleyen safhalarında ödeme güçlerinde sonradan meydana gelen ciddi bir azalmaya dayanarak mahkemeden yeniden adli yardım talebinde bulunma hakkına sahiptir.
Adli yardım hangi hukuki talepleri kapsar?
Adli yardım; dava ve savunmaları, geçici hukuki korunma taleplerini ve icra takiplerini kapsar. Dava açılırken ya da yargılamanın her aşamasında talep edilebilir; ancak verilen kabul kararı geçmişte yapılan yargılama masraflarını kapsamaz.
Yabancılar adli yardımdan hangi şartla faydalanabilir?
Yabancıların adli yardımdan yararlanabilmesi, ödeme güçlerinin bulunmamasının yanında vatandaşı oldukları devlet ile Türkiye Cumhuriyeti arasında karşılıklılık şartının sağlanmış olmasına bağlıdır.
Adli yardımın reddine karşı itiraz süresi ne kadardır?
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 337. maddesi gereğince, ret kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe verilerek itiraz edilebilir; inceleme sonucu verilen karar kesindir.
Talebi reddedilen kimse yeniden adli yardım isteyebilir mi?
Adli yardım talebi reddedilen taraf, ödeme gücünde sonradan gerçekleşen ciddi bir azalmaya dayanarak aynı dava ve yargılama sürecinde tekrar adli yardım talebinde bulunabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy