Adli Yardım Kurumu ve Yararlanma Koşulları
Adli yardım; dava ve icra harcamalarını karşılaması halinde bakmakla yükümlü olduğu ailesinin veya kendisinin geçimini belirgin biçimde zora sokacak durumda bulunanlara sağlanan usuli bir korumadır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 334/1 gereğince bu imkandan yararlanabilmek için ileri sürülen iddia veya savunmaların, geçici hukuki koruma taleplerinin ve icra takiplerinin bariz biçimde dayanaktan yoksun bulunmaması gerekir. 1136 sayılı Avukatlık Kanunu m. 176 uyarınca adli yardım, vekillik ücreti ile diğer yargılama masraflarını karşılama imkanı olmayan kişilere kanunda düzenlenen avukatlık hizmetlerinin sağlanmasını kapsar.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 334Kaynağı aç
Yabancı uyruklu kişilerin adli yardımdan yararlanabilmesi, 6100 sayılı Kanun m. 334/3 uyarınca Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile ilgili yabancı devlet arasında karşılıklılık şartının bulunmasına bağlıdır. Diğer yandan tüzel kişilerin adli yardım taleplerini düzenleyen 6100 sayılı Kanun m. 334/2 hükmü Anayasa Mahkemesi kararı ile iptal edilmiştir.
Adli Yardım Kararının Sağladığı Haklar ve Muafiyetler
Mahkemece verilen adli yardım kararı ilgilisine çeşitli usuli güvenceler sağlar. 6100 sayılı Kanun m. 335/1 uyarınca adli yardım kararı; yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet, yargılama ve takip giderleri için teminat göstermekten muafiyet, dava ve icra takibi sırasında yapılması gereken tüm giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi ve davanın avukat ile takibi gerekiyorsa ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat temin edilmesi hususlarını kapsar.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 335Kaynağı aç
Mahkeme, yapılan inceleme neticesinde talepte bulunan kişinin kanunda sayılan bu muafiyet ve kolaylıkların tamamından değil, yalnızca bir kısmından yararlanmasına da karar verebilir. Ayrıca 6100 sayılı Kanun m. 335/3 gereğince adli yardım kural olarak hükmün kesinleşmesine kadar devam eder. Ancak anılan Kanun m. 337/3 uyarınca adli yardım, kararın verilmesinden daha önce yapılan yargılama giderlerini kapsamaz.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 337Kaynağı aç
Adli Yardım Kararının Kişi ve Dava Yönünden Sınırları
Adli yardım kararı kişiye özgüdür ve yalnızca lehine karar verilen şahıs bakımından hüküm ifade eder. Bu doğrultuda lehine karar verilen kişinin mirasçıları, cüzi halefleri, davada yanında yer alan fer'i müdahiller veya dava arkadaşları adli yardım kararından yararlanamaz.
Karar aynı zamanda dava ve iş bakımından da sınırlı bir etkiye sahiptir. Adli yardım kararı hangi dava veya hukuki iş için verilmişse yalnızca o uyuşmazlık için geçerlidir. Taleplerin haklılığı ayrı ayrı değerlendirildiğinden, aynı taraflar arasında asıl dava ile birlikte görülen karşı davada adli yardım kendiliğinden uygulanamaz. Benzer şekilde davaların birleştirilmesi halinde veya bağımsız yeni bir dava niteliğindeki yargılamanın yenilenmesi sürecinde ilk davada verilen adli yardım kararı geçerli olmaz.
Adli Yardım Başvuru Usulü ve İnceleme Süreci
Adli yardım talebi, asıl talep veya işin karara bağlanacağı mahkemeden istenir. İcra ve iflas takiplerinde başvuru takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesine iletilir. Kanun yollarına başvuru aşamasında ise adli yardım istemi Bölge Adliye Mahkemesine veya Yargıtay'a sunulur.
Adli yardım talebinde bulunan kişi; iddiasının özeti ile birlikte dayandığı delilleri ve yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren üzerine kayıtlı taşınır ve taşınmaz mal bilgileri, aylık geliri, ailevi durumu ile bakmakla yükümlü olduğu kişi sayısı gibi mali durum belgelerini mahkemeye sunmakla yükümlüdür. Adli yardım talebine ilişkin evrak her türlü harç ve vergiden muaftır.
Mahkeme, adli yardım talebi hakkında duruşma yapmaksızın karar verebilir; ancak talep edilmesi halinde inceleme duruşmalı olarak yürütülür. Talebin reddi yönünde karar verilmesi halinde mahkeme kararında, sunulan bilgi ve belgelerin kabul edilmeme sebebinin açıkça belirtilmesi kanuni bir zorunluluktur.
Red Kararına İtiraz Yolu ve Kararın Kaldırılması
6100 sayılı Kanun m. 337/2 uyarınca, adli yardım talebinin reddine ilişkin kararlara karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe verilerek itiraz edilebilir. Kararına itiraz edilen mahkeme dosyayı; o yerde ilgili hukuk mahkemesinin birden fazla dairesi varsa numara olarak kendisini izleyen daireye, son numaralı daire ise birinci daireye, tek daire bulunması durumunda ise aynı işlere bakmakla görevli en yakın mahkemeye gönderir. İtiraz incelemesi sonucunda verilen karar kesindir.
Adli yardım talebi reddedilen kişi, ödeme gücünde sonradan gerçekleşen ciddi bir azalmaya dayanarak mahkemeden yeniden adli yardım talebinde bulunma hakkına sahiptir.
6100 sayılı Kanun m. 338/1 uyarınca, bu imkandan faydalanan tarafın ekonomik koşullarına ilişkin kasıtlı biçimde veya ağır kusuruyla gerçeğe aykırı beyanda bulunduğu saptanırsa yahut sonradan ödeme gücünün yeterli seviyeye ulaştığı anlaşılırsa verilmiş olan adli yardım kararı mahkemece kaldırılır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 338Kaynağı aç
Adli yardım başvurusu hangi mercilere yapılır?
Adli yardım talebi; uyuşmazlığın esasını karara bağlayacak mahkemeden, icra takiplerinde takibin yürütüleceği yer icra mahkemesinden, kanun yolu aşamalarında ise Bölge Adliye Mahkemesi veya Yargıtay'dan talep edilir.
Adli yardım geçmiş yargılama masraflarını karşılar mı?
Adli yardım kararı kural olarak hükmün kesinleşmesine kadar devam etmekle birlikte yalnızca verildiği andan itibaren geçerli olur; kararın verilmesinden önce yapılmış bulunan harcamaları kapsamaz.
Adli yardım talebi reddedilen kişi ne yapabilir?
Talebi reddedilen kişi kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye itiraz edebilir veya ödeme gücünde sonradan ciddi bir azalma gerçekleştiğinde yeniden adli yardım talebinde bulunabilir.
Yabancılar adli yardımdan faydalanabilir mi?
Yabancı uyruklu kişilerin adli yardımdan yararlanabilmesi genel mali koşulların ve haklılık şartının yanı sıra vatandaşı olunan ülke ile Türkiye arasındaki karşılıklılık şartının gerçekleşmiş olmasına bağlıdır.
Adli yardım kararı hangi durumlarda kaldırılır?
Adli yardımdan yararlanan tarafın mali durumu hakkında kasten veya ağır kusuru ile gerçeğe aykırı bilgi verdiği anlaşılırsa yahut mali gücünün yargılama giderlerini karşılayabilecek düzeye ulaştığı belirlenirse adli yardım kararı kaldırılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy