Adalete ve mahkemeye erişim hakkı; kişilerin somut biçimde mahkemeye ulaşmasını, davanın etkin olarak görülmesini, yargılama sonucunda verilen hükmün icrasını ve kararın fiilen uygulanabilir olmasını güvence altına alan çok boyutlu bir haktır. Yüksek yargı organlarının yerleşik yaklaşımlarında da kabul edildiği üzere bu hak, yalnızca uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyıp dava açabilme serbestisiyle sınırlı kalmayıp davanın etkili bir biçimde sonuçlandırılmasını ve verilen kararın hayata geçirilmesini de zorunlu kılar.
HMK Sisteminde Yer Alan Şekli Usul Kuralları
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, yargılamanın belirli bir nizam çerçevesinde yürütülmesi hedefiyle kapsamlı şekli düzenlemeler içermektedir. Bu çerçevede kanuni süreler, dava dilekçesinin biçimsel unsurları, tebligat usulü, kesin yetki kuralları ve istinaf ile temyiz kanun yolu prosedürleri ayrıntılı kurallara bağlanmıştır. Usul hukukunun öngördüğü bu düzenlemeler, adil ve düzenli bir yargılama akışının tesisi amacına dayanmaktadır.
Kısa Süreler ve Tebligat Sürecinde Yaşanan Güçlükler
6100 sayılı Kanun kapsamında öngörülen kısa usul süreleri, usulsüz, eksik veya hatalı tebligat durumlarıyla karşılaşıldığında hak sahipleri yönünden telafisi güç kayıplara sebebiyet verebilmektedir. Profesyonel vekili bulunmayan ya da hukuki süreçler hakkındaki bilgisi kısıtlı olan kişilerin yargılamayı usulüne uygun takip etmesi zorlaşmakta, şekli gerekliliklerin yerine getirilememesi sebebiyle uyuşmazlığın esası incelenmeksizin hak kayıpları doğabilmektedir.
Adli Yardıma Ulaşım ve Taraflar Arasındaki Denge
Medeni yargılama alanında ekonomik gücü yetersiz olan tarafların yargılama giderleri karşısında korunmasını hedefleyen adli yardım mekanizmalarının fiilen yeterli düzeyde erişilebilir olmaması, usul kurallarının katı işleyişiyle birleştiğinde dezavantajlı tarafların hak arama hürriyetini zedeleyebilmektedir. İmkânları kısıtlı kişilerin adli yardıma ulaşmakta güçlük çekmesi, usuli zorunluluklar karşısında maddi haklarını gereği gibi savunamamalarına yol açmaktadır.
Bireysel Başvuru Sürecinde Katı Şekilcilik Değerlendirmesi
Temel hak ihlallerini tespit ve bertaraf etmekle görevli olan Anayasa Mahkemesi önündeki bireysel başvuru prosedürlerinde benimsenen katı şekilci yaklaşımlar da doktrinde tartışma konusu olmaktadır. Başvuru aşamasındaki şekli şartların aşırı dar ve biçimsel yorumlanmasının, esasa girilmesini engelleyerek hak arama özgürlüğü bakımından yeni ihlallere yol açtığı yönünde doktrinel eleştiriler dile getirilmektedir.
Mahkemeye erişim hakkı hangi temel unsurları kapsar?
Mahkemeye erişim hakkı yalnızca dava açma yetkisini değil; mahkemeye fiilen ulaşabilmeyi, davanın etkili şekilde incelenip sonuçlandırılmasını, kararın icra edilmesini ve kararın uygulanabilir olmasını bir bütün olarak kapsar.
HMK'daki şekli kurallar ve süreler neden hak kaybı doğurabilir?
6100 sayılı HMK'da düzenlenen kısa süreler ile eksik veya yanlış tebligat işlemleri, özellikle hukuki bilgi düzeyi sınırlı olan vatandaşların davalarını usulünce takip etmelerini zorlaştırarak maddi hakların kaybedilmesine neden olabilmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy