Hukukta Mağdur Kavramı ve Tanımı
Mağdur kelime anlamı itibarıyla haksızlığa uğramış veya zarara uğramış kimseyi ifade eder. Hukuk düzeninde ise mağdur, kendisine karşı işlenen bir suç eylemi neticesinde doğrudan doğruya fiziksel, psikolojik veya ekonomik açıdan zarar gören kişidir. Suçun doğrudan hedefi olan bu kişilerin haklarının korunması ceza adaletinin temel unsurları arasında yer alır.
Yasal Hakların Bildirilmesi ve Tutanağa Bağlanması
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 234/3 gereğince, mevzuatta suç mağdurları ve şikâyetçiler lehine tanınan tüm usuli hakların ilgililere açıkça anlatılması ve izah edilmesi zorunludur. Gerçekleştirilen bu bilgilendirmenin ve hakların aktarıldığı olgusunun resmi ifade tutanağına yazılması yasal bir yükümlülüktür.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 234Kaynağı aç
a) Soruşturma evresinde;
1. Delillerin toplanmasını isteme,
2. Soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla Cumhuriyet
savcısından belge örneği isteme,
3. (Değişik: 24/7/2008-5793/40 md.) Vekili bulunmaması halinde, cinsel
saldırı, çocukların cinsel istismarı veya ısrarlı takip suçları ile kadına
karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş
yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, baro tarafından kendisine
avukat görevlendirilmesini isteme,
4. 153 üncü maddeye uygun olmak koşuluyla vekili aracılığı ile soruşturma
belgelerini ve elkonulan ve muhafazaya alınan eşyayı inceletme,
5. Cumhuriyet savcısının, kovuşturmaya yer olmadığı yönündeki kararına
kanunda yazılı usule göre itiraz hakkını kullanma.
b) Kovuşturma evresinde;
1. Duruşmadan haberdar edilme,
2. Kamu davasına katılma,
3. Tutanak ve belgelerden örnek isteme,[81]
4. Tanıkların davetini isteme,
5. (Değişik: 24/7/2008-5793/40 md.) Vekili bulunmaması halinde, cinsel
saldırı, çocukların cinsel istismarı veya ısrarlı takip suçları ile kadına
karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş
yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, baro tarafından kendisine
avukat görevlendirilmesini isteme,
6. Davaya katılmış olma koşuluyla davayı sonuçlandıran kararlara karşı
kanun yollarına başvurma.
(2) Mağdur, onsekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını
ifade edemeyecek derecede malûl olur ve bir vekili de bulunmazsa, istemi
aranmaksızın bir vekil görevlendirilir.
(3) Bu haklar, suçun mağdurları ile şikâyetçiye anlatılıp açıklanır ve bu
husus tutanağa yazılır.
(4) (Ek:17/10/2019-7188/21 md.) Soruşturma veya kovuşturma
evresinde, dava nakli veya adlî tıp işlemleri nedeniyle yerleşim yeri dışında
bir yere gitme zorunluluğu doğması hâlinde mağdurun yapmış olduğu konaklama,
iaşe ve ulaşım giderleri, 10/2/1954 tarihli ve 6245 sayılı Harcırah Kanunu
hükümlerine göre Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır.
Mağdur ile şikâyetçinin davete uymamaları
Barodan Avukat Görevlendirilmesini Talep Etme Hakkı
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 234/1 uyarınca mağdurun bir vekili bulunmadığı hallerde barodan avukat atanmasını isteme hakkı düzenlenmiştir. Bu talep; çocukların cinsel istismarı, cinsel saldırı veya ısrarlı takip fiillerinde, kadına karşı gerçekleştirilen kasten yaralama, işkence ya da eziyet eylemlerinde ve ceza alt sınırı beş yılı aşan hapis cezasını gerektiren suçlarda hem soruşturma hem de kovuşturma safhasında ileri sürülebilir.
İsteme Bağlı Olmaksızın Zorunlu Vekil Atanması
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 234/2 hükmü uyarınca, mağdurun onsekiz yaşını ikmal etmemiş olması, sağır veya dilsiz bulunması ya da meramını ifade edemeyecek derecede malul olması durumlarında istemi bulunmasa dahi re'sen bir vekil tayin edilir. Bu koruyucu tedbir, mağdurun önceden tayin edilmiş bir vekili bulunmadığı hallerde muhakeme ehliyetinin güvence altına alınmasını sağlar.
Çocuk Mağdurlara Yönelik Koruyucu Usul Güvenceleri
Suç eyleminden doğrudan etkilenen her çocuk hukuken çocuk mağdur sayılır. Bu kapsamdaki çocuklara derhal avukat görevlendirilir; avukat bilgisine erişilemediğinde barolar veya adli yardım büroları üzerinden hukuki yardım temin edilir. Koruma ihtiyacı tespit edildiğinde mahkemeden koruyucu ve destekleyici tedbirler istenebilir. Çocuğun beyanı alınırken psikolog veya uzman personelin eşlik etmesi, ifadenin kayıt altına alınması ve soruşturma aşamasında kural olarak tek bir kez dinlenmesi esastır. İstismar fiillerinde ise muayene ve ifade süreçleri Çocuk İzleme Merkezi çatısı altında yerine getirilir.
Engelli Mağdurların Muhakemede Dinlenmesi ve Bilgilendirilmesi
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 202/2 ve 202/3 maddeleri çerçevesinde, engelli mağdurlara duruşmada ileri sürülen iddia ve savunmalara ilişkin esaslı hususlar kavrayabilecekleri biçimde izah edilir. Söz konusu usul soruşturma evresindeki dinleme işlemlerinde de geçerli olup bu aşamada görevlendirilecek tercüman veya uzman hâkim ya da Cumhuriyet savcısı tarafından belirlenir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 202Kaynağı aç
Türkçe bilmiyorsa; mahkeme tarafından atanan tercüman aracılığıyla duruşmadaki
iddia ve savunmaya ilişkin esaslı noktalar tercüme edilir.
(2) Engelli olan sanığa veya mağdura, duruşmadaki iddia ve savunmaya
ilişkin esaslı noktalar, anlayabilecekleri biçimde anlatılır.
(3) Birinci ve ikinci fıkra hükümleri, soruşturma evresinde dinlenen
şüpheli, mağdur veya tanıklar hakkında da uygulanır. Bu evrede tercüman, hâkim
veya Cumhuriyet savcısı tarafından atanır.[71]
(4) (Ek: 24/1/2013-6411/ 1 md.) Ayrıca sanık;
a) İddianamenin anlatılması,[72]
b) Esas hakkındaki mütalaanın verilmesi,
üzerine sözlü savunmasını, kendisini daha iyi ifade edebileceğini beyan
ettiği başka bir dilde yapabilir. Bu durumda tercüme hizmetleri, beşinci fıkra
uyarınca oluşturulan listeden, sanığın seçeceği tercüman tarafından yerine
getirilir. Bu tercümanın giderleri Devlet Hazinesince karşılanmaz. Bu imkân,
yargılamanın sürüncemede bırakılması amacına yönelik olarak kötüye
kullanılamaz.
(5) (Ek: 24/1/2013-6411/ 1 md.) Tercümanlar, il adlî yargı adalet
komisyonlarınca her yıl düzenlenen listede yer alan kişiler arasından
seçilirler. Cumhuriyet savcıları ve hâkimler yalnız bulundukları il bakımından
oluşturulmuş listelerden değil, diğer illerde oluşturulmuş listelerden de
tercüman seçebilirler. Bu listelerin düzenlenmesine ilişkin usul ve esaslar
yönetmelikle belirlenir.
ÜÇÜNCÜ
BÖLÜM
Duruşmanın
Düzen ve Disiplini
Hâkim veya başkanın yetkisi
Dava Nakli ve Adli Tıp Süreçlerinde Yol ve Barınma Giderleri
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 234/4 uyarınca, soruşturma veya kovuşturma evresinde dava nakli veya adlî tıp uygulamaları sebebiyle ikamet ettiği yerleşim yerinden başka bir yere gitmek zorunda kalan mağdurun ulaşım, iaşe ve konaklama harcamaları 6245 sayılı Harcırah Kanunu kuralları doğrultusunda Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır.
Hangi suç tiplerinde mağdur barodan avukat talep edebilir?
Vekili bulunmayan mağdur; cinsel saldırı, ısrarlı takip, çocukların cinsel istismarı ile kadına karşı kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve ceza alt sınırı beş yıldan çok hapis olan dosyalarda barodan avukat atanmasını isteyebilir.
İstismara uğrayan çocuğun muayene ve ifade işlemleri nerede yapılır?
İstismar vakalarında çocuk mağdurun ifade ve tıbbi kontrol süreçleri Çocuk İzleme Merkezi'nde gerçekleştirilir ve soruşturma aşamasında çocuğun yalnızca bir defa dinlenmesi kuralı uygulanır.
Engelli mağdura duruşmadaki iddia ve savunmalar nasıl anlatılır?
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 202 gereğince, soruşturma ve kovuşturma işlemlerinde engelli mağdura iddia ve savunmanın temel noktaları anlayabileceği biçimde aktarılır ve gerekli hallerde tercüman atanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy