Sulh ceza hâkimliği, ceza muhakemesinde suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin düzenlenmesine kadar geçen soruşturma evresinde temel haklara müdahale niteliğindeki kararları denetlemek ve vermekle görevli yargı merciidir. 5235 sayılı Kanun m. 10/1 uyarınca sulh ceza hâkimlikleri; kanunlarda başka bir mercie açıkça görev verilmedikçe, yürütülen soruşturmalarda hâkim onayını veya kararını gerektiren adli işlemleri yürütmek ve bu işlemlere karşı yapılan başvuruları değerlendirmek üzere kurulmuştur.
5235 sayılı ADLÎ YARGI İLK DERECE MAHKEMELERİ İLE BÖLGE ADLİYE MAHKEMELERİNİN KURULUŞ, GÖREV VE YETKİLERİ HAKKINDA KANUN m. 10Kaynağı aç
Kanunların ayrıca görevli kıldığı hâller saklı kalmak üzere, yürütülen
soruşturmalarda hâkim tarafından verilmesi gerekli kararları almak, işleri
yapmak ve bunlara karşı yapılan itirazları incelemek amacıyla sulh ceza
hâkimliği kurulmuştur.
İş durumunun gerekli kıldığı yerlerde birden fazla sulh ceza hâkimliği
kurulabilir. Bu durumda sulh ceza hâkimlikleri numaralandırılır. Müstakilen
sulh ceza hâkimliğinde görevlendirilen hâkimler, adli yargı adalet
komisyonlarınca başka mahkemelerde veya işlerde görevlendirilemez.
Sulh ceza hâkimliğinde bir yazı işleri müdürü ile yeteri kadar personel
bulunur.
Sulh ceza hâkimliği, her il merkezi ile bölgelerin coğrafi durumları ve
iş yoğunluğu göz önünde tutularak belirlenen ilçelerde Hâkimler ve Savcılar Yüksek
Kurulunun olumlu görüşü alınarak Adalet Bakanlığınca kurulur.
Sulh ceza hâkimliği bulundukları il veya ilçenin adı ile anılır.
Sulh ceza hâkimliğinin yargı çevresi, bulundukları il merkezi ve ilçeler
ile bunlara adli yönden bağlanan ilçelerin idari sınırlarıdır.
Ağır ceza mahkemeleri ile büyükşehir belediyesi bulunan illerde,
büyükşehir belediyesi sınırları içerisindeki il ve ilçenin adı ile anılan sulh
ceza hâkimliğinin yargı çevresi, il veya ilçe sınırlarına bakılmaksızın Adalet
Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenir.
Coğrafi durum ve iş yoğunluğu göz önünde tutularak bir sulh ceza
hâkimliğinin kaldırılmasına veya yargı çevresinin değiştirilmesine, Adalet
Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca karar
verilir.
Asliye ceza mahkemesinin görevi
Sulh Ceza Hâkimliğinin Görev ve Yetki Alanındaki İşler
Sulh ceza hâkimliğinin temel görevi ceza davası yürütmek veya esasa ilişkin bir mahkûmiyet kararı vermek değildir. Soruşturma aşamasında tutuklama, adli kontrol, arama ve el koyma kararları sulh ceza hâkimliği tarafından verilir. İletişimin denetlenmesi gibi koruma tedbirlerinde de hâkim onayı aranmakta olup, bu kararlarda ölçülülük ve somut gerekçe ilkeleri gözetilir.
Koruma tedbirlerinin yanı sıra internet içeriklerine ilişkin bazı tedbirler ve idari yaptırımlara dair kararlar da sulh ceza hâkimliğinin görev ve inceleme alanına girer.
Dava Yargılamasında Görev Ayrımı ve Asliye Ceza Mahkemeleri
5235 sayılı Kanun m. 11 çerçevesinde, kanunların özel olarak başka bir mahkemeyi görevlendirmediği hâllerde, sulh ceza hâkimlikleri ile ağır ceza mahkemelerinin sorumluluk sahası dışında kalan tüm ceza davaları ve adli uyuşmazlıklar asliye ceza mahkemelerince karara bağlanır. Genel görev kuralı gereğince asliye ceza mahkemeleri, kanunda on yıl veya daha az süreli hapis cezası öngörülen yargılamalara bakmakla görevlidir.
5235 sayılı ADLÎ YARGI İLK DERECE MAHKEMELERİ İLE BÖLGE ADLİYE MAHKEMELERİNİN KURULUŞ, GÖREV VE YETKİLERİ HAKKINDA KANUN m. 11Kaynağı aç
üzere, sulh ceza hâkimliği ve ağır ceza mahkemelerinin görevleri dışında kalan
dava ve işlere asliye ceza mahkemelerince bakılır.[8]
Ağır ceza mahkemesinin görevi
Asliye ceza mahkemesinin görev alanına giren ve üst sınırı iki yıla kadar olan suçlarda basit yargılama usulü uygulanabilir. Dosya yoğunluğu düşük yerlerde ise Asliye Ceza Mahkemesi ihtiyaç hâlinde sulh ceza hâkimliği görevini üstlenebilir.
Sulh Ceza Hâkimliğinin Teşkilat Yapısı ve İşleyişi
Sulh ceza hâkimliklerinde yargılama faaliyeti genellikle tek hâkim ile yürütülür ve kararlar bireysel yargısal sorumlulukla verilir. 5235 sayılı Kanun m. 10/2 uyarınca, müstakilen sulh ceza hâkimliğinde görevlendirilen hâkimler, adli yargı adalet komisyonlarınca başka mahkemelerde veya işlerde görevlendirilemez.
Sulh ceza hâkimlikleri bünyesinde savcılık kadrosu bulunmaz. Soruşturmayı yürüten Cumhuriyet savcısı, koruma tedbirlerine ilişkin taleplerini sulh ceza hâkimliğine iletir. Bir yargı çevresinde birden fazla sulh ceza hâkimliğinin bulunması hâlinde 1. sulh ceza veya 2. sulh ceza gibi adlandırmalar görev farklılığını göstermez; bu nitelemeler yalnızca iş bölümünü ve dosya dağılımını ifade eder.
Sulh Ceza Hâkimliği Kararlarına İtiraz Usulü ve Süresi
Sulh ceza hâkimliği kararlarına karşı başvuru süresi hak düşürücü niteliktedir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 268/1 uyarınca, kanunun ayrıca hüküm koymadığı hâllerde ilgililerin kararı öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie dilekçe verilerek veya tutanağa geçirilmek şartıyla zabıt kâtibine beyanda bulunularak itiraz edilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 268Kaynağı aç
ayrıca hüküm koymadığı hâllerde 35 inci maddeye göre ilgililerin kararı
öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie verilecek bir
dilekçe veya tutanağa geçirilmek koşulu ile zabıt kâtibine beyanda bulunmak
suretiyle yapılır. Tutanakla tespit edilen beyanı ve imzayı mahkeme başkanı
veya hâkim onaylar. 263 üncü madde hükmü saklıdır.[114]
(2) Kararına itiraz edilen hâkim veya
mahkeme, itirazı yerinde görürse kararını düzeltir; yerinde görmezse en çok üç
gün içinde, itirazı incelemeye yetkili olan mercie gönderir.
(3) İtirazı incelemeye yetkili merciler aşağıda gösterilmiştir:
a) (Değişik: 18/6/2014-6545/74 md.) Sulh ceza hâkimliği
kararlarına yapılan itirazların incelenmesi, o yerde birden fazla sulh ceza
hâkimliğinin bulunması hâlinde, numara olarak kendisini izleyen hâkimliğe; son
numaralı hâkimlik için bir numaralı hâkimliğe; ağır ceza mahkemesinin
bulunmadığı yerlerde tek sulh ceza hâkimliği varsa, yargı çevresinde görev
yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine; ağır
ceza mahkemesinin bulunduğu yerlerde tek sulh ceza hâkimliği varsa, en yakın ağır
ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine aittir.
b) (Değişik:8/7/2021-7331/24 md.) Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama
ve adli kontrole ilişkin verdiği kararlara karşı yapılan itirazların
incelenmesi, yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimine aittir.
İtirazı incelemeye yetkili mercilerin farklı olduğu hâllerde, itirazların
gecikmeksizin incelenmesi amacıyla, kararına itiraz edilen sulh ceza hâkimliği
tarafından gerekli tedbirler alınır. Sulh ceza hâkimliği işleri, asliye ceza
hâkimi tarafından görülüyorsa itirazı inceleme yetkisi ağır ceza mahkemesi
başkanına aittir.
c) Asliye ceza mahkemesi hâkimi tarafından verilen kararlara yapılacak
itirazların incelenmesi, yargı çevresinde bulundukları ağır ceza mahkemesine ve
bu mahkeme ile başkanı tarafından verilen kararlar hakkındaki itirazların
incelenmesi, o yerde ağır ceza mahkemesinin birden çok dairesinin bulunması
hâlinde, numara olarak kendisini izleyen daireye; son numaralı daire için
birinci daireye; o yerde ağır ceza mahkemesinin tek dairesi varsa, en yakın
ağır ceza mahkemesine aittir.
d) Naip hâkim kararlarına yapılacak itirazların incelenmesi, mensup
oldukları ağır ceza mahkemesi başkanına, istinabe olunan mahkeme kararlarına
karşı yukarıdaki bentlerde belirtilen esaslara göre bulundukları yerdeki
mahkeme başkanı veya mahkemeye aittir.
e) Bölge adliye mahkemesi ceza dairelerinin kararları ile Yargıtay ceza
dairelerinin esas mahkeme olarak baktıkları davalarda verdikleri kararlara
yapılan itirazlarda; üyenin kararını görevli olduğu dairenin başkanı, daire
başkanı ile ceza dairesinin kararını numara itibarıyla izleyen ceza dairesi;
son numaralı daire söz konusu ise birinci ceza dairesi inceler.
İtirazın kararın yerine getirilmesinde etkisi
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 268/2 düzenlemesi uyarınca, itiraza konu kararı veren merci yapılan başvuruyu yerinde bulursa kararında düzeltmeye gider; başvuruyu haklı görmediği takdirde ise en geç üç gün içerisinde dosyayı itirazı incelemekle yetkili mercie sevk eder. İtiraz incelemesi kural olarak evrak üzerinden yürütülmekle birlikte mahkeme zorunlu gördüğü takdirde ilgilileri dinleyebilir.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 268/3-b gereğince, sulh ceza hâkimliğince karara bağlanan tutuklama ve adli kontrol işlemlerine yönelik itirazları inceleme görevi, hâkimliğin yargı çevresi içerisinde yer aldığı asliye ceza mahkemesi hâkimine bırakılmıştır. Şayet sulh ceza hâkimliği görevleri fiilen asliye ceza hâkimi tarafından yerine getirilmekteyse, tutuklama ve adli kontrole dair itiraz merci ağır ceza mahkemesi başkanıdır.
Tutuklama ve adli kontrol dışındaki kararlar bakımından ise 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 268/3-a uyarınca, o yerde birden fazla sulh ceza hâkimliğinin bulunması hâlinde itirazı numara olarak kendisini izleyen hâkimlik, son numaralı hâkimlik için ise bir numaralı hâkimlik inceler. Ağır ceza mahkemesinin bulunmadığı yerlerde tek sulh ceza hâkimliği varsa, itiraz yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğince ele alınır.
Sulh ceza hâkimliği ceza davası bakar mı?
Sulh ceza hâkimliği kovuşturma aşamasında ceza davası görmez; 5235 sayılı Kanun m. 10/1 gereğince soruşturma evresindeki koruma tedbirlerini ve hâkim tarafından verilmesi gereken kararları yerine getirir.
Sulh ceza hâkimliği hangi tedbir kararlarını verir?
Sulh ceza hâkimliği soruşturma sürecinde tutuklama, adli kontrol, arama, el koyma, iletişimin denetlenmesi ile internet içeriklerine yönelik tedbirleri karara bağlar.
Sulh ceza hâkimliği kararına kaç gün içinde itiraz edilir?
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 268/1 uyarınca, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça ilgililerin kararı öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde itiraz başvurusunda bulunulması gerekir.
Sulh ceza tutuklama kararına itirazı hangi mahkeme inceler?
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 268/3-b uyarınca, sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin kararlarına yapılan itirazlar yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimi tarafından incelenir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy