Maden Kavramı ve Madenlerin Mülkiyet Esasları
Yer kabuğunda ve su kaynaklarında tabii olarak bulunan, ekonomik ve ticari değeri olan petrol, doğal gaz, jeotermal ve su kaynakları dışında kalan maddeler 3213 sayılı Maden Kanunu kapsamında maden sayılır. Madenler, üzerinde bulundukları taşınmazın mülkiyetinden bağımsızdır; taşınmazın mülkiyeti şahıslara ait olsa dahi madenler özel mülkiyete konu olamaz ve Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır.
3213 sayılı MADEN KANUNU m. 2Kaynağı aç
Maden Çeşitleri ve Kanuni Gruplandırma
3213 sayılı Maden Kanunu'nun 2. maddesinde madenler fiziksel özellikleri ve sanayideki kullanım alanlarına göre sınıflandırılmıştır. I. Grup madenlerin (a) bendini inşaat ve yol yapım işlerinde yararlanılan tabii kum ile çakıl oluşturur. Grubun (b) bendinde ise tuğla ve kiremit kili, çimento kili, marn ve puzolanik kayaç (tras) ile birlikte diğer gruplara girmeyen, çimento ve seramik üretiminde değerlendirilen çeşitli kayaç türleri düzenlenmiştir.
II. Grup madenler üç alt kategoriye ayrılır. (a) bendinde kalsit, dolomit, kalker, granit, andezit ve bazalt gibi kayaçlardan agrega, hazır beton ve asfalt yapımında kullanılanlar; (b) bendinde mermer, traverten, granit, andezit ve bazalt gibi blok olarak üretilen taşlar ile dekoratif amaçla kullanılan doğal taşlar; (c) bendinde ise aynı kayaçlardan entegre çimento, kireç ve kalsit öğütme tesisinde hammadde niteliği taşıyanlar düzenlenmiştir.
III. Grup madenler deniz, göl ve kaynak suyundan elde edilecek eriyik haldeki tuzları, jeotermal, doğal gaz ve petrollü alanlar dışındaki karbondioksit gazını ve Petrol Kanunu hükümleri saklı kalmak kaydıyla hidrojen sülfürü kapsar.
IV. Grup madenler sanayi ve enerji sektörünün temel girdilerini barındırır. Bu grupta endüstriyel mineraller, killer ve bor tuzları gibi tuzlar (a) bendinde; turba, linyit, taşkömürü, antrasit, asfaltit, bitümlü şist ve bitümlü şeyl gibi enerji maddeleri (b) bendinde; metalik madenler (c) bendinde; uranyum ve toryum gibi radyoaktif mineraller ise (ç) bendinde yer alır.
V. Grup madenler, takı ve süsleme sektöründe yararlanılan kıymetli ile yarı kıymetli taşları içerir. Bu grupta elmas, safir, yakut, zümrüt, beril ve opal başta olmak üzere akuvamarin, heliodor, aleksandirit, agat, oniks, sardoniks, kantaşı ve krizopras gibi doğal süs taşları kapsam dahilindedir.
Maden Ruhsatı Başvurusu ve Yetkili İdareler
Maden ruhsatı süreçlerinde yetkili merciler madenin grubuna göre belirlenir. 1-A grubu madenlerde (kum ve çakıl) işletme ruhsatı verme yetkisi büyükşehir olmayan illerde il özel idaresine, büyükşehir belediyesi bulunan illerde ise valiliğe aittir. 1-A grubu haricindeki tüm madenlerde arama ve işletme ruhsatı işlemlerinin ana yetkili idaresi Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığına bağlı Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG) bünyesindedir.
Madencilik faaliyetleri arama ruhsatı, işletme ruhsatı ve işletme izni aşamalarından oluşur. Bu aşamaların her biri hukuken ayrı ve bağımsız birer idari işlem niteliğindedir. Ruhsat başvurusunun reddi veya işletme izninin düzenlenmemesi gibi olumsuz işlemlere karşı idare mahkemelerinde iptal davası açılabilir. Maden Kanunu uyarınca verilen ruhsatlar tahsis amacı dışında kullanılamaz.
Ruhsat Sahipliği Şartları ve Hakların Bölünmezliği
Maden hakları yalnızca medeni hakları kullanmaya ehil Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına, Türk kanunlarına göre kurulmuş tüzel kişiliği haiz şirketlere ve bu hususta yetkisi bulunan kamu iktisadi teşebbüsleri ile müesseselerine, bağlı ortaklıklarına, iştiraklerine ve diğer kamu kurum, kuruluş ve idarelerine verilir. Devlet memurları, diğer kamu görevlileri ve Genel Müdürlüğün merkez ve taşra teşkilatında çalışan yevmiyeli ve mukaveleli personeli arama ve işletme ruhsatı alamaz. Ruhsat sahibi iken memur olan kişilerin bu haklarını memuriyete geçişlerinden itibaren altı ay içinde devretmeleri zorunludur.
3213 sayılı MADEN KANUNU m. 6Kaynağı aç
Madenler üzerinde tesis olunan ilk müracaat, arama ruhsatı, buluculuk, görünür rezerv geliştirme ve işletme ruhsatı haklarının hiçbiri hisselere bölünemez; her biri bir bütün halinde muameleye tabi tutulur ve yalnızca tek bir kişi adına tescil edilir.
3213 sayılı MADEN KANUNU m. 5Kaynağı aç
Ruhsatların Devri, Miras İntikali ve Sicile Şerh Edilen Haklar
Maden ruhsatları, görünür rezerv geliştirme hakkı ve buluculuk hakkı devredilebilir. Devir işlemlerinin geçerlilik kazanması için Bakanlık onayı ve işlemin maden siciline şerh edilmesi aranır.
Maden hak ve yükümlülükleri miras yolu ile intikal eder. Bu hak ve vecibeler, bütün mirasçıların vekaletini içeren bir vekaletname ile kanuni şartları taşıyan mirasçılardan birine veya üçüncü bir şahsa devredilir. Mirasçıların ittifak edememeleri halinde mirasçılardan birinin başvurusuyla mahkeme basit yargılama usulü uygulayarak hakkın en ehil mirasçıya tahsisine veya bu da mümkün olmazsa ruhsatın satılmasına karar verir. Dava açılmadığı takdirde altı ay içinde intikal işlemleri tamamlanmayan ruhsatlar feshedilir.
Kamu görevlisi olması nedeniyle yasaklama kapsamına giren ve miras yoluyla kendisine maden ruhsatı intikal eden mirasçının durumundaki kanuni engel ortadan kalkmadığı takdirde, Maden Kanunu'nun 5. maddesinin dördüncü fıkrası hükmü tatbik edilir.
Buluculuk ve görünür rezerv geliştirme hakları maden siciline bilgi amaçlı şerh edilir. Maden Kanunu'nun 24. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca ruhsat hukukunun sona ermesi hali saklı kalmak üzere ruhsatın devri, intikali, terki veya iptali, sicile şerh edilmiş buluculuk ve görünür rezerv geliştirme haklarını ortadan kaldırmaz.
Maden arama ve işletme ruhsatı kimlere verilebilir?
Maden hakları medeni hakları kullanmaya ehil Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına, Türk kanunlarına göre kurulmuş tüzel kişiliğe sahip şirketlere ve yetkili kamu kurumlarına verilir. Haklar hisselere bölünemez ve tek bir kişi adına tesis edilir; kamu görevlileri ise bu hakları edinemez.
1-A grubu maden ruhsatı başvurusu nereye yapılır?
İnşaat ve yol yapımında kullanılan doğal kum ve çakılları kapsayan 1-A grubu maden ruhsatı için yetkili idare, büyükşehir olmayan illerde il özel idaresi, büyükşehir belediyesi bulunan illerde ise valiliktir.
Ruhsat sahibi memur olursa maden hakkı nasıl etkilenir?
Maden arama veya işletme hakkına sahip olan kişilerin memuriyete geçmesi durumunda, ilgililerin bu haklarını memuriyete geçişlerinden itibaren altı ay içinde devretmeleri kanunen zorunludur.
Maden ruhsatı mirasçılarına nasıl geçer?
Maden hak ve vecibeleri miras yoluyla intikal eder ve tüm mirasçıların vekaletiyle kanuni nitelikleri taşıyan tek bir mirasçıya veya üçüncü kişiye devredilir. Mirasçıların anlaşamaması halinde mahkeme basit yargılama usulüyle hakkı ehil mirasçıya tahsis eder veya ruhsatın satışına karar verir; dava açılmaksızın altı ayda intikali yapılmayan ruhsatlar feshedilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy