Bilgisayar Programlarının Hukuki Niteliği ve Telif Koruması
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında bilgisayar programı, bir bilişim sisteminin belirli bir fonksiyonu veya görevi icra etmesini sağlamaya yönelik komut dizileri ile bu dizgenin meydana getirilip geliştirilmesine yönelik hazırlık çalışmalarıdır. Kanunun 2. maddesi uyarınca her biçim altında ifade edilen bilgisayar programları ve sonraki evrede program neticesi doğurması koşuluyla bunların hazırlık tasarımları ilim ve edebiyat eseri sayılır. Buna karşılık, arayüze esas teşkil edenler dahil olmak üzere bilgisayar programının herhangi bir ögesinin temelinde yer alan düşünce ve ilkeler eser korumasının dışındadır. Telif koruması eserin vücut bulduğu andan itibaren kendiliğinden doğar ve herhangi bir tescil şartına bağlı tutulamaz. İsteğe bağlı tescil usulü kurucu bir formalite niteliğinde olmayıp eser sahibinin ispatlanmasını kolaylaştıran beyan içerikli bir işlemdir.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 2Kaynağı aç
Çoğaltma Hakkının Sınırları ve Meşru Kullanıcı İstisnaları
5846 sayılı Kanun'un 22. maddesine göre bir eserin aslını veya kopyalarını herhangi bir şekil ya da yöntemle tamamen veya kısmen, doğrudan veya dolaylı, geçici veya sürekli olarak çoğaltma hakkı münhasıran eser sahibine aittir; eserin bilişim araçlarına kaydedilmesi ve programın geçici çoğaltılmasını gerektirdiği ölçüde yüklenmesi, görüntülenmesi, çalıştırılması, iletilmesi ve depolanması da bu çoğaltma hakkı kapsamındadır. Eserlerin kâr amacı güdülmeksizin şahsen kullanmaya mahsus çoğaltılması kural olarak mümkün olmakla birlikte, bu eylem hak sahibinin meşru menfaatlerine haklı bir sebep olmaksızın zarar veremez ve normal yararlanmaya aykırı olamaz. Kanunun 38. maddesi uyarınca sözleşmede belirleyici hüküm bulunmadıkça, hata düzeltme dahil amaca uygun kullanım için gerekli olduğu ölçüde bilgisayar programının hukuki yollardan edinen kişi tarafından çoğaltılması ve işlenmesi serbesttir.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 38Kaynağı aç
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 22Kaynağı aç
Bilgisayar programını yasal yollardan edinen kişinin programı yüklemesi, çalıştırması ve hataları düzeltmesi sözleşmeyle engellenemez; kullanım için gerekli olduğu sürece bir adet yedekleme kopyası yapması da sözleşme hükümleriyle önlenemez. Kullanım hakkına sahip kişi; yükleme, görüntüleme, çalıştırma, iletme veya depolama sırasında programın ögeleri altında yatan düşünce ve ilkeleri belirlemek üzere programın işleyişini gözlemleyebilir, tetkik edebilir ve sınayabilir. Bağımsız yaratılan bir program ile diğer programların araişlerliğini sağlamak üzere kodun çoğaltılması ve formunun çevrilmesi zorunlu olduğunda; işlemin ruhsat sahibi veya meşru kopya kullanıcısı ya da yetkili kıldığı kişi tarafından yapılması, araişlerlik için gerekli bilginin bu kişilere sunulmamış bulunması ve eylemin sadece gerekli program kısımlarıyla sınırlı kalması şartıyla serbesttir. Bu yolla elde edilen bilgiler başka amaçlarla kullanılamaz, zorunlu haller dışında başkasına verilemez ve esastan benzer bir programın üretimi, pazarlanması veya fikri hak ihlallerinde kullanılamaz; bu serbesti hak sahibinin meşru yararlarına müdahale oluşturacak tarzda yorumlanamaz. Kanunun tanıdığı meşru kullanım serbestisi yalnızca programı hukuki yollardan edinen kişiler için geçerli olup yetkisiz çoğaltımlarda bu koruma ileri sürülemez.
Telif Hakkı İhlalinde Hukuki Yaptırımlar ve Üç Kat Bedel Talebi
5846 sayılı Kanun'un 66. maddesi gereğince manevi ve mali hakları tecavüze uğrayan hak sahibi tecavüzün ref'ini dava ederek hukuka aykırı eylemin ortadan kaldırılmasını isteyebilir; tecavüz bir işletmenin temsilcisi veya müstahdemlerince hizmet sırasında işlenmişse işletme sahibine karşı da dava açılabilir ve tecavüz edenin kusuru aranmaz. Eser sahibi ikametgahı mahkemesinde de tecavüzün ref'i ve men davası açabilir. Kanunun 68. maddesi uyarınca hak sahipleri yazılı izin alınmaksızın eseri işleyen ve çoğaltanlardan, sözleşme yapılmış olması durumunda talep edilebilecek bedelin veya rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını talep edebilir. İzinsiz çoğaltılan kopyalar satışa çıkarılmamışsa hak sahibi bu kopyaların ve çoğaltmaya yarayan araçların imhasını, üretim maliyetini geçmeyecek bedelle kendisine devrini ya da sözleşme olması halinde isteyebileceği miktarın üç kat fazlasını isteyebilir. Bu ilişkilerden doğan uyuşmazlıklarda Kanunun 76. maddesi uyarınca ihtisas mahkemeleri görevlidir.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 66Kaynağı aç
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 68Kaynağı aç
Lisanssız Yazılıma İlişkin Cezai Sorumluluk ve Şikayet Şartı
5846 sayılı Kanun'un 71. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, hak sahibinin yazılı izni olmaksızın bir eseri işleyen, çoğaltan, dağıtan, ticari amaçla satın alan, kişisel kullanım amacı dışında elinde bulunduran veya depolayan kişiler hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezasına hükmolunur. Hukuka aykırı çoğaltılmış veya üretilmiş eseri satan, satışa arz eden ya da satın alan kişi, kovuşturma evresinden önce bunları kimden temin ettiğini bildirerek yakalanmalarını sağlarsa hakkında verilecek cezadan indirim yapılabileceği gibi ceza vermekten de vazgeçilebilir.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 71Kaynağı aç
Kanunun 72. maddesi kapsamında, erişim kontrolü, şifreleme veya çoğaltım kontrol mekanizmalarıyla sağlanan etkili teknolojik koruma önlemlerini etkisiz kılmaya yönelik ürün ve araçları imal veya ithal eden, dağıtan, satan, kiraya veren, ticari amaçla bulunduranlar ile bu araçların tanıtım, pazarlama, tasarım veya uygulama hizmetlerini sunanlar altı aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. 71 ve 72. maddelerde yer alan suçların soruşturulması ve kovuşturulması Kanunun 75. maddesi uyarınca şikayete bağlıdır. Şikayetin geçerli kabul edilmesi için hak sahiplerinin veya üyesi oldukları meslek birliklerinin haklarını kanıtlayan belgeleri Cumhuriyet başsavcılığına sunması zorunludur; bu belgeler şikayet süresinde sunulmadığında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 72Kaynağı aç
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 75Kaynağı aç
Ceza Soruşturmasında Bilgisayarlarda Arama ve Elkoyma Usulü
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 134. maddesinin 1. fıkrasına göre bir suç soruşturmasında somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin bulunması ve başka surette delil elde etme imkanının olmaması halinde şüphelinin kullandığı bilgisayar, bilgisayar programları ve bilgisayar kütüklerinde arama yapılmasına, kayıtların kopyalanmasına ve çözülerek metin haline getirilmesine hakim tarafından karar verilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısı da karar verebilir; savcı kararı yirmi dört saat içinde hakim onayına sunulur. Hakimin yirmi dört saat içinde onay vermemesi veya aksine karar tesis etmesi durumunda çıkarılan kopyalar ve çözülen metinler derhal imha edilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 134Kaynağı aç
Bilgisayar ve kütüklere şifrenin çözülememesi, gizlenmiş bilgilere ulaşılamaması veya işlemin uzun sürecek olması durumunda elkonulabilir. Elkoyma işlemi esnasında sistemdeki tüm verilerin yedeklemesi yapılır ve bu yedekten çıkarılan bir kopya şüpheliye veya vekiline verilerek tutanağa bağlanır. Şifrenin çözülmesi ve gerekli kopyaların alınması halinde elkonulan cihazlar gecikme olmaksızın iade edilir. Ayrıca bilgisayarlara elkonulmaksızın sistemdeki verilerin tamamı veya bir kısmı kopyalanabilir ve kağıda yazdırılarak ilgililerin imzasıyla kayıt altına alınabilir.
Yazılımları izinsiz çoğaltan ve ticari amaçla bulunduranlar hangi cezayla karşılaşır?
FSEK m. 71 uyarınca hak sahibinin yazılı izni olmadan eseri çoğaltan, dağıtan, ticari amaçla satın alan, kişisel kullanım amacı dışında elinde bulunduran veya depolayanlar bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılır.
Meşru yazılım edinen kullanıcının bir adet yedek kopya alma hakkı sınırlandırılabilir mi?
FSEK m. 38/3 uyarınca bilgisayar programını yasal yollardan edinen kişinin programın kullanımı için gerekli olduğu sürece bir adet yedekleme kopyası yapması sözleşme hükümleriyle dahi engellenemez.
Telif hakkı ihlaline dayalı ceza soruşturmasında şikayet şartı nasıl yerine getirilir?
FSEK m. 75 gereğince hak sahipleri veya meslek birlikleri şikayetlerini geçerli kılmak için hak sahipliğini gösteren delilleri Cumhuriyet başsavcılığına sunmalıdır; süresinde sunulmadığında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.
Arama sırasında elkonulan bilgisayar ve cihazlar ne zaman iade edilir?
CMK m. 134/2 uyarınca şifrenin çözümü yapılıp gerekli kopyalar alındığı takdirde elkonulan cihazlar gecikme olmaksızın iade edilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

