Patent koruması, buluş sahibinin teknik detayları kamuoyuna açıklaması karşılığında belirli bir süre boyunca, genellikle 20 yıl için, buluşu tek başına üretme, kullanma, satma veya ithal etme yetkisi tanıyan inhisari bir haktır. Koruma altındaki bir buluşun hak sahibinin rızası olmaksızın ticari amaçlarla üretilmesi, kullanılması, satılması, satışa arz edilmesi veya ithal edilmesi patent ihlali yani tecavüz fiilini oluşturur. Hukuki korumanın sınırlarını ise patent belgesinde yer alan istemler çizer.
Patentlenebilirlik Ölçütleri ve Bilgisayar Programları
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 82/1 gereğince, teknolojinin her alanındaki buluşlara yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir. Yapay zeka alanındaki geliştirmelerin de bu genel yasal ölçütleri karşılaması zorunludur.
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 82Kaynağı aç
6769 sayılı Kanun m. 82/2 uyarınca keşifler, bilimsel teoriler, matematiksel yöntemler, zihni faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler ile bilgisayar programları buluş niteliğinde sayılmaz; sadece bu konu veya faaliyetlerin kendisi patentlenebilirliğin dışında kalır. Bu kapsamda soyut fikirler, matematiksel yöntemler, zihni faaliyetler ve bilgisayar programlarının kendileri patentlenemez. Bir yapay zeka buluşunun patent korumasından yararlanabilmesi için teknik bir soruna teknik bir çözüm getirmesi, somut bir teknik etki yaratması, donanımsal bir cihazı kontrol etmesi veya teknik bir süreçte somut bir iyileştirme sağlaması gerekir.
Yapay Zekada Patent Tecavüzü Türleri
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 141/1 uyarınca patent sahibinin izni olmaksızın buluş konusu ürünü kısmen veya tamamen üretme sonucu taklit etmek ya da taklit suretiyle meydana getirildiğini bildiği veya bilmesi gerektiği hâlde bu ürünleri satmak, dağıtmak, ticaret alanına çıkarmak, ithal etmek, ticari amaçla elde bulundurmak veya kullanmak patent hakkına tecavüz teşkil eder. Aynı düzenleme uyarınca patent sahibinin izni olmaksızın buluş konusu usulü kullanmak veya bu usulün izinsiz olarak kullanıldığını bildiği ya da bilmesi gerektiği hâlde buluş konusu usulle doğrudan doğruya elde edilen ürünleri satmak, dağıtmak, ticaret alanına çıkarmak, ithal etmek, ticari amaçla elde bulundurmak veya kullanmak da tecavüz fiilidir.
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 141Kaynağı aç
Yapay zeka mimarilerinde ihlal, nihai bir ticari yazılım tamamlanmadan önceki evrelerde de gerçekleşebilir. Patentli bir veri işleme yöntemi, veri temizleme algoritması veya model eğitme tekniği izinsiz bir şekilde yapay zeka modelinin eğitiminde kullanıldığında, henüz nihai bir ürün ortaya çıkmamış olsa dahi eğitim aşamasında patent ihlali gerçekleşmiş sayılır.
Patent tecavüzü doğrudan veya dolaylı yoldan oluşabilir. Patentli buluşun tamamının bizzat ve tek başına kopyalanması doğrudan ihlal sayılır. Buluşu bizzat üretmemekle birlikte, üçüncü kişilerin bu buluşu ihlal etmesini sağlayacak kritik bileşenleri temin eden veya başkalarını ihlale yönlendiren kişiler dolaylı ihlal kapsamında sorumluluk taşır.
Eşdeğerlik Doktrini ve İspat Rejimi
İncelemeye konu ürün ya da yöntem patent istemlerini kelimesi kelimesine içermese bile, dürüstlük kuralı uyarınca aynı işlevi aynı şekilde yerine getirerek aynı sonucu elde ediyorsa eşdeğerlik doktrini çerçevesinde ihlalin varlığı kabul edilir. Yapay zeka sistemlerinde farklı mimari tasarımlar bulunabileceğinden eşdeğerlik sınırlarının saptanması teknik bir güçlük barındırır.
Patent uyuşmazlıklarında genel usul kuralı gereğince iddia sahibi iddiasını ispatlamakla mükelleftir. İhlal iddiasında bulunan taraf, karşı tarafın yazılımının hangi adımları uyguladığını göstermek zorundadır. Yapay zeka modellerinin kapalı kaynak kodlu olması ve sistemin bir kara kutu şeklinde işlemesi durumunda, iç mekanizmanın dışarıdan tespit edilerek kanıtlanması ispat engeli doğurur.
Patent konusunun bir ürün veya maddenin elde edilmesine ilişkin bir usul olması hâlinde 6769 sayılı Kanun m. 141/2 devreye girer. Bu düzenlemeye göre mahkeme, aynı ürün veya maddeyi elde etme usulünün patentli usulden farklı olduğunu ispat etmesini davalıdan isteyebilir. Usulle elde edilen ürünün yeni olması durumunda, izinsiz üretilen aynı ürünün patentli usulle elde edildiği kabul edilir ve aksini ispat yükü davalıya geçer; bu incelemede davalının üretim ve işletme sırlarının korunması gözetilir.
6769 sayılı Kanun m. 141/3 uyarınca kural olarak patent veya faydalı model başvurusunun yayımlandığı tarihten itibaren tecavüz davası açılabilir. Tecavüz edenin başvurudan haberdar edilmiş olması hâlinde yayım şartı aranmaz; mahkemece kötüniyetli olduğuna hükmolunursa yayımdan önceki fiiller için de tecavüzün varlığı kabul edilir. Doğrudan yapay zeka algoritmalarının karmaşık ihlallerini konu alan derinlikli bir Yargıtay içtihat birikimi henüz bulunmamakta olup bu tür uyuşmazlıklarda mahkemeler büyük oranda uzman bilirkişi heyetlerinin raporlarına dayanmaktadır.
Hukuki Sorumluluğun Yöneltilmesi ve Taraflar
Yapay zekanın otonom öğrenme süreçleriyle zaman içinde patentli bir yöntemi benimsemesi hâlinde dahi, modern hukuk düzeninde yazılıma veya eşyaya hukuki kişilik tanınmadığı için sorumluluk insan aktörlere yüklenir. Bununla birlikte, otonom süreçler karşısında sorumluluğun insan aktörlere hangi ölçüt ve kriterlerle bağlanacağı konusunda hukuki bir belirsizlik mevcuttur.
Üçüncü taraflardan yapay zeka çözümleri satın alan ve sistemlerine entegre eden işletmeler, kodun içeriğini bilmedikleri gerekçesiyle ihlal sorumluluğundan tamamen kurtulamazlar. Mülkiyet hukukunda iyi niyet bazı durumlarda tazminat miktarını düşürebilse de ihlalin gerçekleştiği gerçeğini ortadan kaldırmaz.
Yapay zekanın barındırıldığı bulut sistemlerinde hizmet sunucuları taşıyıcı veya ev sahibi konumundadır. Kendilerine somut bir ihlal bildirimi yapılmadığı sürece bulut sağlayıcıları doğrudan sorumlu tutulmaz; ancak ihlal bildirimine rağmen tecavüz oluşturan servisi veya içeriği kaldırmayan sağlayıcıların hukuki sorumluluğu doğar.
Yapay zeka vasıtasıyla patentli bir yöntemin adımlarını çalıştıran sıradan kullanıcılar teorik olarak ihlalin bir parçası sayılabilir. Ancak ticari amaç gütmeyen şahsi kullanımların patent hukuku kapsamındaki özel kullanım istisnasından faydalanması ve bireysel kullanıcılara karşı yargı yoluna başvurmanın fiili güçlükleri nedeniyle, hak sahipleri ihlal iddialarını sistemi sunan kurumsal aktörlere yöneltmektedir.
Yapay zeka modelinin eğitilmesi tek başına patent ihlali sayılır mı?
Evet, patentli bir veri işleme yöntemi, veri temizleme algoritması veya model eğitme tekniği izinsiz kullanılarak yapay zeka modeli eğitildiğinde, henüz nihai bir ürün ortaya çıkmamış olsa dahi eğitim aşamasında patent ihlali gerçekleşmiş kabul edilir.
Yapay zeka yazılımının kendisine patent ihlali nedeniyle dava açılabilir mi?
Hayır, hukuk düzeni yazılımlara veya eşyaya hukuki kişilik tanımadığından sorumluluk insan aktörlere yüklenir; ancak otonom sistemlerde sorumluluğun insan aktörlere hangi kriterlerle yükleneceği konusunda belirsizlik bulunmaktadır.
Dışarıdan alınan yapay zekanın patenti ihlal etmesi alıcı şirketi sorumlu kılar mı?
Evet, üçüncü taraftan temin edilen yapay zeka modeli patent ihlali oluşturduğunda, alıcı işletmeler kodun içeriğini bilmediklerini öne sürerek sorumluluktan tamamen kurtulamaz; iyi niyet bazı durumlarda sadece tazminat miktarını etkileyebilir.
Bulut sağlayıcıları barındırdıkları yapay zeka ihlallerinden ne zaman sorumludur?
Bulut sağlayıcıları taşıyıcı veya ev sahibi konumunda olup bildirim yapılmadıkça doğrudan sorumlu tutulmaz; kendilerine ihlal bildirimi yapılmasına rağmen ihlal teşkil eden içeriği veya servisi kaldırmadıkları takdirde sorumlulukları doğar.
Bireysel yapay zeka kullanıcıları patent ihlalinden sorumlu tutulur mu?
Bireysel kullanıcılar teorik olarak ihlalin parçası sayılabilse de, ticari amaç taşımayan şahsi kullanımların özel kullanım istisnasından yararlanması ve pratik güçlükler sebebiyle patent davaları sistemi sunan kurumsal aktörlere yöneltilmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy