Kurumsal Firmalarda Yazılım Lisans Denetimi Rehberi

Yazılım Lisans Denetiminin Hukuki Çerçevesi

Kurumsal firmalarda yazılım lisans denetimi, işletme bünyesindeki bilişim sistemlerinde kullanılan yazılımların telif hukuku ve sözleşme şartlarına uygunluğunu belirlemek amacıyla yürütülür. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 1/B ve m. 2 hükümleri gereğince bilgisayar programları ile belirli şartları taşıyan hazırlık tasarımları ilim ve edebiyat eseri olarak korunmaktadır. Buna karşılık, bir bilgisayar programının unsurlarına temel oluşturan fikir ve ilkeler eser koruması kapsamında değerlendirilmez.

5846 sayılı Kanun m. 22 uyarınca çoğaltma hakkı, bilgisayar programının geçici çoğaltılmasını gerektirdiği ölçüde programın yüklenmesi, görüntülenmesi, çalıştırılması, iletilmesi ve depolanması fiillerini de kapsamaktadır. Hak sahibinin izni bulunmaksızın bu işlemlerin gerçekleştirilmesi çoğaltma hakkının sınırları içinde değerlendirilir. Eser sahibi, bu kapsamdaki hak ihlallerine karşı dilerse kendi ikamet ettiği yer mahkemesinde de tecavüzün ref'i ve men davası açabilir.

Hukuka Uygun Edinim ve Yasal Kullanım İstisnaları

Bilgisayar programlarının kullanım serbestisi, programın yasal yollardan edinilmiş olmasına bağlıdır. 5846 sayılı Kanun m. 38 gereğince, bilgisayar programını yasal yollardan edinen kişinin programı yüklemesi, çalıştırması ve hataları düzeltmesi sözleşme ile önlenemez. Sözleşmede aksine belirleyici bir hüküm bulunmadıkça programın düşünülen amaca uygun kullanımı için gerekli çoğaltma ve işleme serbesttir. Ayrıca bilgisayar programının kullanımı için gerekli olduğu sürece, programı kullanma hakkına sahip kişinin bir adet yedekleme kopyası yapması da sözleşmeyle engellenemez.

5846 sayılı Kanun m. 38 kapsamında, bilgisayar programının kullanım hakkına sahip kişi yükleme, görüntüleme, çalıştırma, iletme veya depolama fiillerini ifa ettiği sırada, programın ögeleri altında yatan düşünce ve ilkeleri belirlemek amacıyla işleyişi gözlemleme, tetkik etme ve sınama yetkisine sahiptir. Bağımsız yaratılmış bir program ile diğer programların ara işlerliğini gerçekleştirmek üzere gerekli bilgileri elde etmek amacıyla, zorunlu durumlarda ve kanuni şartların varlığı halinde kodun çoğaltılması ve kod formunun çevrilmesi serbesttir. Eserlerin kâr amacı güdülmeksizin şahsen kullanmaya mahsus çoğaltılması mümkün olmakla birlikte, bu kullanım hak sahibinin meşru menfaatlerine haklı bir sebep olmaksızın zarar veremez ve normal yararlanmaya aykırı olamaz.

Yazılım Envanterinin Çıkarılması ve Lisans Eşleştirmesi

Kurumsal lisans denetiminin ilk adımı, şirkete ait bilişim varlıklarının eksiksiz tespit edilmesidir. Şirketin masaüstü ve dizüstü bilgisayarları, sunucuları, sanal makineleri, bulut hizmet hesapları ve uzak erişim terminalleri taranarak ayrıntılı bir yazılım envanteri hazırlanmalıdır. Bu envanterde program adı, sürüm numarası, kurulum tarihi, lisans modeli, etkin kullanıcı ve cihaz sayısı, lisans anahtarı türü, abonelik bitiş tarihi ve yazılımın fiilen hangi departmanda kullanıldığı kayıt altına alınır.

Envanter çalışmasında, şirket içi bilgi işlem departmanı dışında kurulan, kişisel hesaplarla aktive edilen, deneme sürümünden üretim ortamına taşınan veya dış tedarikçiler tarafından yüklenen gölge BT yazılımlarının da tespiti ve görünür kılınması gerekir. Denetim dışı kalan bu kurulumlar telif ve lisans riskini artıran temel unsurlar arasındadır.

Tespit edilen yazılımlar şirketin elindeki faturalar, lisans sözleşmeleri, son kullanıcı lisans sözleşmesi (EULA) metinleri, bayi veya distribütör yazışmaları, abonelik panelleri ve destek sözleşmeleri ile eşleştirilir. Bu incelemede tek kullanıcı, toplu lisans (volume) veya cihaza bağlı donanım lisansı (OEM) gibi modellerin izin verdiği kapsamın aşılıp aşılmadığı denetlenir.

İşletme Sahibinin Sorumluluğu ve İspat Yükü

İşletme ortamında gerçekleşen telif ihlallerinde işletme sahibinin hukuki sorumluluğu kanunda açıkça düzenlenmiştir. 5846 sayılı Kanun m. 66 uyarınca tecavüz, hizmetlerini ifa ettikleri sırada bir işletmenin temsilcisi veya müstahdemleri tarafından yapılmışsa işletme sahibi hakkında da tecavüzün ref'i davası açılabilir. Kanun koyucu bu dava bakımından tecavüz edenin veya işletme çalışanlarının kusurunu şart koşmamıştır.

5846 sayılı Kanun m. 76 uyarınca açılacak hukuk davalarında mahkeme, davacının iddiasının doğruluğu hakkında kuvvetli kanaat oluşturmaya yeterli delil sunması halinde, eserleri kullanan taraftan izin ve yetki belgelerini veya yararlanılan eserlerin listesini ibraz etmesini isteyebilir. İstenen belgelerin veya listelerin mahkemeye sunulamaması, ilgili eserlerin haksız kullanılmakta olduğuna karine teşkil eder.

Teknolojik Önlemleri Etkisiz Kılma Fiili ve Cezai Yaptırımı

Yazılımların lisans doğrulama mekanizmalarını devre dışı bırakan aktivasyon kırıcı araçlar ve keygen gibi yöntemlerin kullanılması, sözleşmeye aykırılığın ötesinde cezai sorumluluk doğurur. 5846 sayılı Kanun m. 72 gereğince erişim kontrolü, şifreleme veya çoğaltım kontrol mekanizmasıyla sağlanan etkili teknolojik önlemleri etkisiz kılmaya yönelik ürün ve araçları imal veya ithal eden, dağıtan, satan, kiraya veren veya ticari amaçla elinde bulunduranlar ile bu araçların reklam, pazarlama, tasarım veya uygulama hizmetlerini sunanlar altı aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.

Ceza Muhakemesinde Bilişim Sistemlerinde Arama ve Elkoyma

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 134 uyarınca bir suç soruşturmasında somut delillere dayalı kuvvetli şüphe bulunması ve başka yoldan delil sağlanamaması durumunda şüphelinin kullandığı bilgisayar kütüklerinde inceleme yapılabilir. Bu tedbire hâkim, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde ise savcı tarafından karar verilir. Savcılıkça verilen kararın yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulması zorunlu olup hâkim en geç yirmi dört saat içinde onay vermediği veya aksine hükmettiği takdirde çıkarılan dijital kopyalar ve çözümlenen metinler gecikmeksizin imha edilir.

Bilgisayar ve bilgisayar kütüklerine şifrenin çözülememesi, gizlenmiş bilgilere ulaşılamaması veya işlemin uzun sürecek olması halinde cihazlara elkonulabilir. 5271 sayılı Kanun m. 134/2-4 uyarınca elkoyma işlemi sırasında sistemdeki bütün verilerin yedeklemesi yapılır ve bu yedekten bir kopya şüpheliye veya vekiline verilerek tutanağa geçirilip imza altına alınır. Şifrenin çözülmesi ve kopyaların tamamlanmasının ardından elkonulan araç ve gereçler gecikme olmaksızın iade edilir.

5271 sayılı Kanun m. 134/5 uyarınca bilgisayar veya bilgisayar kütüklerine elkonulmaksızın da sistemdeki verilerin tamamının veya bir kısmının kopyası alınabilir. Kopyası alınan veriler kâğıda yazdırılarak tutanağa kaydedilir ve ilgililer tarafından imza altına alınır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy