Kozmetik Sektöründe Yeniden Satış Fiyatı Tespiti ve Rekabet Hukuku
Kozmetik ürün dağıtımında yeniden satış fiyatının tespiti, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. maddesi kapsamında değerlendirilebilecek bir rekabet kısıtlamasıdır. Bu madde, belirli bir mal veya hizmet piyasasında rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikteki teşebbüsler arası anlaşmaları, uyumlu eylemleri ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemlerini hukuka aykırı sayarak açıkça yasaklamaktadır.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 4Kaynağı aç
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi, yasak kapsamındaki davranışları örnekseme yoluyla sıralamıştır. Bu liste arasında mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, maliyet ve kâr gibi unsurlarıyla birlikte tespit edilmesi açıkça yer almaktadır. Aynı maddenin (f) bendi, anlaşmanın niteliğine veya ticari teamüllere aykırı olarak bir mal veya hizmetle birlikte diğer mal veya hizmetin satın alınmasını zorunlu kılmayı, aracı alıcıların talep ettiği malın ya da hizmetin başka bir mal veya hizmetin de alıcı tarafından teşhirine bağlanmasını ve arz edilen bir mal veya hizmetin tekrar arzına ilişkin şartların ileri sürülmesini de yasak örnekler arasında saymaktadır.
Kanunun Yasakladığı Diğer Rekabet Kısıtlamaları
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi, fiyat tespitinin ötesinde çok sayıda rekabet kısıtlamasını kapsamaktadır. Mal veya hizmet piyasalarının bölüşülmesi ile her türlü piyasa kaynaklarının veya unsurlarının paylaşılması ya da kontrolü yasak haller arasında sayılmaktadır. Mal veya hizmetin arz ya da talep miktarının kontrolü veya piyasa dışında belirlenmesi de bu kapsamdadır. Bunların yanı sıra rakip teşebbüslerin faaliyetlerinin zorlaştırılması veya kısıtlanması, boykot ya da diğer davranışlarla piyasa dışına çıkartılması ya da piyasaya yeni girişlerin engellenmesi de aynı maddede yasaklanmaktadır.
Münhasır bayilik hariç olmak üzere, eşit hak, yükümlülük ve edimler için eşit durumdaki kişilere farklı şartların uygulanması da 4. madde kapsamındaki yasak haller arasında yer almaktadır.
Yılsonu Primi Mekanizmasıyla Fiyat Pekiştirmesi
Rekabet Kurulu, kozmetik sektöründeki bir soruşturmada belirli fiyat sapmalarına göz yumulduğunu, ancak sapmanın belirli bir eşiği aşması durumunda yılsonu priminden kesinti yapılarak baskı ve teşvik sistemi kurulduğunu ve bu yolla yeniden satış fiyatı belirlenmesi eylemlerinin pekiştirildiğini tespit etmiştir. Kurul bu bulguya dayanarak ilgili soruşturma dosyasını uzlaşma yoluyla sonuçlandırmıştır.
Hakim Durumun Kötüye Kullanılması Yasağı
4054 sayılı Kanun'un 6. maddesi, bir veya birden fazla teşebbüsün ülkenin bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet piyasasındaki hâkim durumunu tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da birlikte davranışlar ile kötüye kullanmasını hukuka aykırı ve yasak saymaktadır. Kötüye kullanma halleri arasında başka bir teşebbüsün piyasaya girişini doğrudan veya dolaylı olarak engelleme ya da rakiplerin piyasadaki faaliyetlerini zorlaştırmayı amaçlayan eylemler; eşit durumdaki alıcılara aynı ve eşit hak, yükümlülük ve edimler için farklı şartlar ileri sürerek doğrudan veya dolaylı ayırımcılık yapılması ve tüketicinin zararına olarak üretimin, pazarlamanın ya da teknik gelişmenin kısıtlanması sayılmaktadır.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 6Kaynağı aç
Aynı madde kapsamında, bir mal veya hizmetle birlikte diğer mal veya hizmetin satın alınmasını zorunlu kılmak ya da aracı alıcıların talep ettiği malın başka bir mal veya hizmetin de alıcı tarafından teşhirine bağlanması ile satın alınan malın belirli bir fiyatın altında satılmaması gibi tekrar satış halinde alım satım şartlarına ilişkin sınırlamalar getirilmesi de hâkim durumun kötüye kullanılması sayılmaktadır. Belirli bir piyasadaki hâkimiyetin yarattığı finansal, teknolojik ve ticari avantajlardan yararlanarak başka bir piyasadaki rekabet koşullarını bozmayı amaçlayan eylemler de bu yasak kapsamındadır.
Uyumlu Eylem Karinesi ve İspat Yükü
4054 sayılı Kanun, aralarında açık bir anlaşma kanıtlanamadığı durumlarda da teşebbüslerin sorumlu tutulabilmesine imkân tanıyan bir karine mekanizması öngörmektedir. Piyasadaki fiyat değişmelerinin, arz ve talep dengesinin ya da faaliyet bölgelerinin, rekabetin kısıtlandığı piyasalardakine benzerlik göstermesi uyumlu eylem karinesi oluşturmaktadır. Bu karine karşısında taraflardan her biri, ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanmak koşuluyla uyumlu eylemde bulunmadığını ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilmektedir.
Rekabet Kurulu Soruşturma Süreci
4054 sayılı Kanun'un 43. maddesi uyarınca soruşturma en geç altı ay içinde tamamlanmak zorundadır; gerekli görüldüğünde bu süre bir defaya mahsus olmak üzere altı aya kadar uzatılabilmektedir. Kurul, soruşturmaya başlanması kararının verildiği tarihten itibaren on beş gün içinde ilgili taraflara bildirimde bulunmak ve iddiaların türü ile niteliği hakkında yeterli bilgiyi göndermek zorundadır.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 43Kaynağı aç
Taahhüt Mekanizması ve Soruşturmanın Sona Erdirilmesi
4054 sayılı Kanun'un 43. maddesinin üçüncü fıkrası, önaraştırma ya da soruşturma sürecinde 4. veya 6. madde kapsamındaki rekabet sorunlarının giderilmesi amacıyla ilgili teşebbüs veya teşebbüs birliklerince taahhüt sunulmasına imkân tanımaktadır. Kurul, bu taahhütlerin rekabet sorunlarını giderebileceğine kanaat getirirse taahhütleri bağlayıcı hale getirerek soruşturma açılmamasına veya açılmış bulunan soruşturmaya son verilmesine karar verebilmektedir. Ancak rakipler arasında fiyat tespiti, bölge ya da müşteri paylaşımı veya arz miktarının kısıtlanması gibi açık ve ağır ihlallerde taahhüt kabul edilmemektedir.
Taahhüt kararı verilmesinin ardından şu hallerde Kurul yeniden soruşturma açabilmektedir: kararın dayanağındaki herhangi bir unsurda esaslı değişiklik olması, ilgili teşebbüs veya teşebbüs birliklerinin verdikleri taahhütlere aykırı davranmaları ya da kararın taraflarca sunulan eksik, yanlış veya yanıltıcı bilgiye dayanılarak verilmiş olması.
Uzlaşma Usulü ve Yüzde Yirmi Beşe Kadar İndirim
Soruşturma başlatıldıktan sonra Kurul, ilgililerin talebi üzerine veya resen, soruşturma sürecinin hızlı bitirilmesinden doğacak usuli faydaları ve ihlalin varlığına veya kapsamına ilişkin görüş farklılıklarını göz önüne alarak uzlaşma usulünü başlatabilmektedir. İhlalin varlığını ve kapsamını kabul eden teşebbüs veya teşebbüs birlikleriyle soruşturma raporunun tebliğine kadar uzlaşma sağlanabilmektedir.
Uzlaşma sürecinde Kurul, taraflara ihlalin varlığını ve kapsamını kabul ettikleri bir uzlaşma metni sunmaları için kesin bir süre vermektedir; bu süreden sonra yapılan bildirimler dikkate alınmamaktadır. Uzlaşma usulü tamamlandığında idari para cezasında yüzde yirmi beşe kadar indirim uygulanabilmektedir. Kanun metni bu indirimi takdire bağlamış olup söz konusu oran her uzlaşmada zorunlu olarak uygulanacak bir oran değildir.
Uzlaşma kapsamında indirim uygulanmış olması, 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 17. maddesinin altıncı fıkrası çerçevesinde ayrıca indirim yapılmasına engel teşkil etmemektedir. Süreç uzlaşmayla sonuçlandığında ise idari para cezası ve uzlaşma metninde yer alan hususlar uzlaşmanın taraflarınca dava konusu yapılamamaktadır.
Kozmetik Sektöründe Soruşturma Örnekleri
Rekabet Kurulu, kozmetik sektöründe yeniden satış fiyatının tespitine ilişkin soruşturmalar yürütmüştür. Colastin, uzlaşma talebinde bulunmuş ve soruşturma yüzde yirmi beş uzlaşma indirimi uygulanmak suretiyle idari para cezasıyla sonlandırılmıştır. Kozmoklinik hakkında yürütülen soruşturmada ise yılsonu primi mekanizmasıyla yeniden satış fiyatının pekiştirildiği tespit edilmiş ve bu dosya da yüzde yirmi beş indirimli idari para cezasıyla uzlaşma yoluyla sona erdirilmiştir. Farmasi de uzlaşma talebinde bulunmuş; sunulan uzlaşma metni çerçevesinde idari para cezasında yüzde yirmi beş indirim yapılarak dosya sonlandırılmıştır. Bu soruşturmalarda incelenen teşebbüslerin uzlaşma yolunu tercih ettiği görülmekle birlikte bu gözlem yalnızca söz konusu dosyalara dayanmakta olup genel bir eğilim olarak değerlendirilemez.
Yeniden satış fiyatı tespiti neden rekabet ihlali sayılır?
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi, mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının maliyet ve kâr gibi unsurlarıyla birlikte teşebbüsler arasında tespit edilmesini açıkça yasaklamaktadır. Dağıtım zincirinde fiyat belirlenmesi bu yasak kapsamındaki haller arasında sayılmaktadır.
Yazılı bir anlaşma yoksa rekabet ihlali yine de söz konusu olabilir mi?
Evet. 4054 sayılı Kanun, anlaşmanın varlığının ispat edilemediği hallerde piyasadaki fiyat değişmelerinin, arz ve talep dengesinin ya da faaliyet bölgelerinin, rekabetin kısıtlandığı piyasalardakine benzerlik göstermesini uyumlu eylem karinesi olarak kabul etmektedir. Bu karineyle karşılaşan taraf, ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanarak uyumlu eylemde bulunmadığını ispat etmek suretiyle sorumluluktan kurtulabilmektedir.
Rakipler arasındaki yatay fiyat anlaşmalarında taahhüt sunulabilir mi?
Hayır. 4054 sayılı Kanun'un 43. maddesi uyarınca rakipler arasında fiyat tespiti, bölge ya da müşteri paylaşımı veya arz miktarının kısıtlanması gibi açık ve ağır ihlallerde taahhüt kabul edilmemektedir.
Uzlaşma halinde ceza indirimi ne kadardır?
4054 sayılı Kanun'un 43. maddesi uyarınca uzlaşma usulü tamamlandığında idari para cezasında yüzde yirmi beşe kadar indirim uygulanabilmektedir. Bu indirim Kurul'un takdirine bağlıdır. Uzlaşma indirimi ayrıca 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 17. maddesinin altıncı fıkrasındaki ek indirimden yararlanmaya engel değildir.
Uzlaşmayla sonuçlanan bir soruşturmaya karşı dava açılabilir mi?
Hayır. 4054 sayılı Kanun'un 43. maddesi uyarınca süreç uzlaşmayla sonuçlandığında idari para cezası ve uzlaşma metnindeki hususlar uzlaşmanın taraflarınca dava konusu yapılamamaktadır.
Rekabet Kurulu soruşturmasının azami süresi ne kadardır?
4054 sayılı Kanun'un 43. maddesi uyarınca soruşturma en geç altı ay içinde tamamlanmak zorundadır. Gerekli görülmesi halinde bu süre, bir defaya mahsus olmak üzere altı aya kadar uzatılabilmektedir.
Taahhüt kararı verildikten sonra Kurul yeniden soruşturma başlatabilir mi?
Evet. 4054 sayılı Kanun'un 43. maddesi üç halde yeniden soruşturma açılmasına imkân tanımaktadır: kararın dayanağındaki bir unsurda esaslı değişiklik olması, tarafların verdikleri taahhütlere aykırı davranması ya da kararın eksik, yanlış veya yanıltıcı bilgiye dayanılarak verilmiş olması.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy