Deniz yoluyla yapılan taşımalarda taşıyıcının eşyayı teslim aldığını, kararlaştırılan koşullarda taşıyacağını ve varış limanında hak sahibine teslim borcunu belgeleyen temel taşıma senedine konişmento denir. Türk Ticaret Kanunu'nun 1228. maddesinde konişmento; taşınması taahhüt edilen malların teslim alındığını ve öngörülen varış yerine ulaştırılacağını gösteren kıymetli evrak vasfıyla düzenlenmiştir.
Konişmentonun Temel İşlevleri ve Hukuki Niteliği
Konişmento deniz taşıma ilişkisinde üç temel işlev üstlenir. İlk olarak eşyanın teslim alındığını veya yüklendiğini gösteren bir makbuz niteliğindedir; bu işlev teslim belgesi olarak da nitelendirilir. İkinci olarak taşıma sözleşmesinin şartlarını ortaya koyan ispat belgesi vasfı taşır. Üçüncü olarak ise bazı konişmento türlerinde eşya üzerinde tasarruf yetkisi sağlayan bir kıymetli evrak ve mülkiyet belgesi niteliği gösterir.
Düzenlenme Biçimlerine Göre Konişmento Türleri
Nama yazılı konişmentolarda taşınan mal yalnızca belgede adı yazılı olan kişiye teslim edilir. Bu tür konişmentolar, yalnızca belgede ismi belirtilen kişi tarafından kullanılabilecek şekilde devredilemez nitelikte düzenlenir.
Emre yazılı konişmentolar ciro yoluyla devredilebilir. Bu nitelik, konişmentonun dış ticarette finansman ve teminat aracı olarak kullanılmasını sağlar. Taşınan mal henüz denizde yolculuk halindeyken konişmentonun devredilmesiyle mal üzerindeki tasarruf hakkı bir başkasına geçirilebilir.
Hamiline yazılı konişmentolarda ise belgeyi fiilen elinde bulunduran kişi malın teslimini talep edebilir.
Konişmentoda Çekince Kayıtları
Taşıyıcı, taşınacak malı teslim alırken haricen görünür bir hasar veya eksiklik fark ederse bu durumu konişmentoya çekince olarak yazmalıdır. Konişmentoya bu yönde bir çekince düşülmediği takdirde, taşıyıcının malı temiz ve sağlam teslim aldığı kabul edilebilir.
Akreditifli Ödemeler ve Navlun Borcu
Akreditifli ödemelerde konişmentonun akreditif koşullarıyla uyumlu olması ve belgenin temiz ibraz edilmesi önem taşır. Alıcı adı, yükleme ve boşaltma limanları, malın tarifi, miktarı, konteyner kaydı ya da sevk tarihi gibi bilgilerde farklılık tespit edildiğinde banka ödeme yapmaktan kaçınabilir. Taşıma ilişkisinde yükleyici ise sunulan taşıma hizmeti karşılığında sözleşme ve konişmentoda belirlenen taşıma ücretini ödemekle yükümlüdür.
Konişmentonun Kaybolması Halinde İzlenecek Prosedür
Konişmentonun kaybolması durumunda taşıyıcı malı teslim etmekten kaçınabilir veya teslimat için teminat talep edebilir. Mal sahibi, belgenin kaybolduğunu ve kendisinin hak sahibi olduğunu ortaya koymak durumundadır. Teslimin sağlanabilmesi amacıyla bazı hallerde mahkemeden belgenin iptali veya ihtiyati tedbir talep edilmesi gerekebilir.
Emre yazılı konişmento nasıl devredilir?
Emre yazılı konişmentolar ciro yoluyla devredilir ve eşya henüz denizde seyir halindeyken belgenin devriyle mal üzerindeki tasarruf hakkı başkasına geçirilebilir.
Taşıyıcı hasarlı malı konişmentoya yazmazsa ne olur?
Taşıyıcı malı teslim alırken gördüğü hasar veya eksikliği konişmentoya çekince olarak yazmazsa, malı temiz ve sağlam teslim aldığı kabul edilebilir.
Konişmentosu kaybolan mal nasıl teslim alınır?
Konişmentonun kaybolması halinde taşıyıcı teslimden kaçınabilir veya teminat isteyebilir; hak sahipliğinin ispatlanması ve gerektiğinde mahkemeden belge iptali veya tedbir kararı alınması gerekir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy