Kanuni faiz, Türk Borçlar Kanunu veya Türk Ticaret Kanunu uyarınca faiz ödenmesi gereken ve faiz miktarının sözleşmeyle kararlaştırılmadığı hâllerde, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının önceki yılın 31 Aralık tarihindeki kısa vadeli kredi işlemlerinde uyguladığı reeskont faiz oranının yüzde 80'i esas alınarak hesaplanır. 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun'un 1. maddesinde 7589 sayılı Kanun'un 10. maddesi ile yapılan değişiklik sonucunda sabit faiz sistemi sona erdirilmiş ve Merkez Bankasının reeskont oranına dayalı dönemsel bir hesaplama modeli getirilmiştir.
3095 Sayılı Kanun Kapsamında Yeni Kanuni Faiz Sistemi
7589 sayılı Kanun'un 10. maddesiyle 3095 sayılı Kanun'un 1. maddesi yeniden düzenlenmiştir. Yapılan yasal düzenlemeyle kanuni faiz sabit bir oran olmaktan çıkarılmış, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının kısa vadeli reeskont işlemlerine bağlanan değişken ve ekonomik koşullara göre güncellenen bir çerçeveye kavuşturulmuştur.
Yeni sistemde kanuni faiz hesaplanırken esas alınan oran Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının reeskont faiz oranıdır; avans faiz oranı veya politika faizi kanuni faizin hesaplanmasında dikkate alınmaz.
Kanuni Faizin Temel Hesaplama Yöntemi
Türk Borçlar Kanunu veya Türk Ticaret Kanunu çerçevesinde faiz borcunun doğduğu ancak tarafların uygulanacak faiz oranını sözleşmeyle serbestçe belirlemediği uyuşmazlıklarda yıllık kanuni faiz işletilir. Bu durumda uygulanacak faiz oranı, Merkez Bankasının bir önceki yılın 31 Aralık günü uyguladığı kısa vadeli reeskont oranının yüzde 80'i olarak belirlenir.
Hesaplama yöntemi uyarınca uygulanacak oran, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının önceki yılın 31 Aralık tarihindeki kısa vadeli reeskont oranının yüzde 80'i üzerinden belirlenir.
Yılın İkinci Yarısında Uygulanacak Faiz Değişikliği Şartı
Yılın başında belirlenen kanuni faiz oranı, yıl ortasındaki ekonomik hareketlilik doğrultusunda gözden geçirilir. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının 30 Haziran tarihindeki reeskont oranı ile önceki yılın 31 Aralık tarihindeki reeskont oranı arasında beş puan veya daha fazla fark ortaya çıkmışsa, yılın ikinci altı aylık dönemi için yeni bir faiz oranı devreye girer.
Söz konusu beş puanlık fark koşulunun gerçekleşmesi halinde, takvim yılının ikinci yarısında 30 Haziran tarihindeki kısa vadeli reeskont oranının yüzde 80'i kanuni faiz oranı olarak uygulanır.
Sözleşme Serbestisi ve Kanuni Faizin Uygulanma Sınırı
Reeskont faizine bağlı kanuni hesaplama yöntemi, tarafların faiz miktarını sözleşmeyle kararlaştırmadığı durumlarda devreye giren tamamlayıcı bir kanun hükmüdür. Alacak ilişkisinin tarafları hukuken geçerli bir sözleşmeyle faiz oranı tespit etmişlerse, kanuni faiz formülü işletilmez ve öncelikle sözleşme şartları uygulanır.
Dönemsel Uygulama ve Geçmiş Faiz Dönemlerinin Korunması
7589 sayılı Kanun'un 26. maddesi uyarınca özel olarak daha sonraki bir yürürlük tarihi belirlenmeyen hükümler yayım tarihinde yürürlüğe girmiştir. Düzenleme kapsamında özel bir geriye yürüme kuralı yer almadığından, yeni faiz oranının yürürlük öncesi döneme otomatik biçimde geriye yürütülmesi söz konusu değildir.
Faiz oranında yıl ortasında veya yeni dönemde meydana gelen artış veya azalışlar geçmişte tamamlanmış faiz dönemlerini geriye dönük olarak etkilemez. Yeni belirlenen faiz oranı yalnızca yürürlüğe girdiği tarihten sonraki dönem alacaklarına uygulanır.
Bileşik Faiz Yasağı ve Faiz Hesabının Sınırları
Reeskont oranına dayalı dinamik kanuni faiz sistemine geçilmiş olması alacaklara faize faiz işletilebileceği sonucunu doğurmaz. Yıl sonunda birikmiş kanuni faizin ana paraya eklenmesi ve sonraki dönemin bu toplam tutar üzerinden faizlendirilmesi hukuken kabul edilemez. Bileşik faiz uygulanması ancak 3095 sayılı Kanun ile Türk Ticaret Kanunu'nda açıkça gösterilen istisnai yasal şartların varlığı halinde mümkündür.
Alacağın Reel Değerinin Korunması
Kanuni faiz düzenlemelerinde alacağın ekonomik değerinin korunması ile faiz ilişkisi mülkiyet hakkı kapsamında değerlendirilmektedir. Yeni düzenleme ile kanuni faiz, sabit bir oran olmaktan çıkarılarak ekonomik koşullara göre değişebilen reeskont oranına bağlanmıştır.
Sözleşmede faiz oranı kararlaştırılmışsa kanuni faiz uygulanır mı?
Hayır, kanuni faiz formülü yalnızca tarafların sözleşmeyle oran belirlemediği hallerde uygulanır; geçerli sözleşmesel faiz kararlaştırılmışsa öncelikle sözleşme hükümleri esas alınır.
Reeskont oranındaki değişiklik geçmiş faiz dönemlerini etkiler mi?
Hayır, yeni belirlenen faiz oranı geçmişte tamamlanmış faiz dönemlerine geriye dönük uygulanmaz; yalnızca yürürlüğe girdiği tarihten sonraki dönem için geçerli olur.
Yılın ikinci yarısında kanuni faiz oranı ne zaman değişir?
30 Haziran tarihindeki Merkez Bankası reeskont oranı ile önceki 31 Aralık oranı arasında en az beş puan fark bulunması halinde yılın ikinci yarısında 30 Haziran oranının yüzde 80'i uygulanır.
Kanuni faiz hesabında politika faizi veya avans faizi kullanılır mı?
Hayır, 3095 sayılı Kanun m. 1 uyarınca hesaplamada avans faizi veya politika faizi değil, yalnızca Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının kısa vadeli reeskont faiz oranı esas alınır.
Yeni kanuni faiz düzenlemesinde bileşik faiz işletilebilir mi?
Hayır, yeni faiz sistemi bileşik faiz uygulanmasına izin vermez; faize faiz işletilmesi ancak 3095 sayılı Kanun ve Türk Ticaret Kanunu'ndaki istisnai şartlara tabidir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy