5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 294. maddesinde düzenlenen kaçmaya imkân sağlama suçu; gözaltına alınan, tutuklu veya hükümlü bir kişinin bulunduğu durumdan kaçmasını sağlayan kişilerin sorumluluğunu düzenler. Gözaltına alınan veya tutuklu kişinin kaçmasını sağlayan fail bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Hükümlünün kaçmasını sağlayan kişi hakkında ise çekilecek hapis cezasının süresi gözetilerek iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası verilir. Kaçması sağlanan hükümlünün cezası müebbet veya ağırlaştırılmış müebbet hapis olduğunda kanunda özel ve daha ağır ceza aralıkları uygulanır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 294Kaynağı aç
sağlayan kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(2) Hükümlünün kaçmasını sağlayan kişi, çekilecek olan hapis cezasının
süresine göre iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Ancak,
hükümlünün cezası;
a) Müebbet hapis cezası ise, beş yıldan sekiz yıla,
b) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası ise, sekiz yıldan oniki yıla,
Kadar hapis cezasına hükmolunur.
(3) Bu suçların, cebir veya tehdit kullanılarak işlenmesi halinde,
verilecek ceza üçte biri oranında artırılır.
(4) Kaçması sağlanan kişi sayısının birden fazla olması halinde, bu sayı
göz önünde bulundurularak, verilecek ceza üçte birden bir katına kadar
artırılır.
(5) Bu suçların gözaltına alınan, tutuklu veya hükümlünün muhafaza veya
nakli ile görevli kişiler tarafından işlenmesi halinde, verilecek ceza, üçte
biri oranında artırılır.
(6) Bu suçların üstsoy, altsoy, eş veya kardeş tarafından işlenmesi
halinde, verilecek ceza üçte biri oranında indirilir.
(7) Bu suçların işlenmesi sırasında kasten yaralama suçunun neticesi
sebebiyle ağırlaşmış hallerinin veya kasten öldürme suçunun gerçekleşmesi ya da
eşyaya zarar verilmesi durumunda, ayrıca bu suçlara ilişkin hükümlere göre
cezaya hükmolunur.
(8) Gözaltına alınan, tutuklu veya hükümlünün, muhafaza veya nakli ile
görevli kişinin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranmasından yararlanarak
kaçması halinde, altı aydan üç yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
Muhafızın görevini kötüye kullanması
Suçun konusu ve tamamlanma anı
Maddenin birinci fıkrası gözaltına alınan veya tutuklu kişinin kaçırılmasını ya da kaçmasının temin edilmesini yaptırıma bağlar. İkinci fıkra ise kesinleşmiş cezası infaz edilen hükümlülerin kaçmasını sağlama fiillerini kapsar. Temel kural olarak bu iki fıkradaki suçların faili herkes olabilir; fail olmak için özel bir sıfat aranmaz.
Madde gerekçesinde belirtildiği üzere suç, kaçmaya imkân sağlamaya yönelik hareketlerin yapılmasıyla oluşur; ancak fiilin tamamlanabilmesi için kaçmanın fiilen gerçekleşmesi zorunludur. Kaçacak kişiye yol göstermek, izlenecek güzergâha ilişkin talimat vermek veya tanınmasını önleyecek biçimde kılık ve kıyafet değiştirmesini sağlamak, kaçmayı kolaylaştıran hareketlere örnek niteliğindedir.
Kaçmaya imkân sağlayan eylemler esasen kaçma fiiline iştirak niteliği taşısa da ceza adaleti politikası gereğince kanun koyucu bu davranışları bağımsız bir suç tipi olarak düzenlemiştir.
Hükümlünün ceza türüne göre ceza aralıkları
Kaçması sağlanan hükümlünün çarptırıldığı ceza müebbet hapis ise Türk Ceza Kanunu'nun 294. maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendi uyarınca faile beş yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası verilir. Hükümlünün cezası ağırlaştırılmış müebbet hapis olduğunda ise aynı fıkranın (b) bendi gereğince faile verilecek ceza sekiz yıldan on iki yıla kadar hapistir. Bu nitelikli aralıklar, çekilecek hapis cezasının süresine dayalı iki yıldan beş yıla kadar olan genel cezanın yerine geçer.
Cebir, tehdit ve birden fazla kişi hali
Suçun cebir veya tehdit kullanılarak işlenmesi durumunda verilecek ceza üçte bir oranında artırılır. Madde gerekçesi uyarınca bu artırıma dayanak oluşturan cebir, kasten yaralama suçunun temel şeklini ifade eder.
Kaçması sağlanan kişi sayısının birden fazla olması durumunda fail hakkında her kişi için ayrı ceza tayin edilmez; artırılmış tek ceza verilir. Verilecek temel ceza, kaçan kişi sayısı dikkate alınarak üçte birden bir katına kadar artırılır.
Görevliler ve yakın akrabalar bakımından düzenleme
Kaçmaya imkân sağlama eylemi, gözaltına alınan, tutuklu veya hükümlünün muhafazası ya da nakli ile görevlendirilmiş kişiler tarafından işlendiğinde verilecek ceza üçte biri oranında artırılır. Görevli sıfatı bu suçta cezayı ağırlaştıran özel bir hal oluşturur.
Suçun üstsoy, altsoy, eş veya kardeş tarafından işlenmesi halinde Türk Ceza Kanunu'nun 294. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca cezada üçte bir oranında indirim yapılır. Bu düzenleme yalnızca cezadan indirim sağlar; suçluyu kayırma suçunda yer alan akrabalık sebebiyle cezaya hükmolunmaması kuralı kaçmaya imkân sağlama suçunda uygulanmaz.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 283Kaynağı aç
tutuklanma veya hükmün infazından kurtulması için imkan sağlayan kimse, altı
aydan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(2) Bu suçun kamu görevlisi tarafından göreviyle bağlantılı olarak
işlenmesi halinde, verilecek ceza yarı oranında artırılır.
(3) Bu suçun üstsoy, altsoy, eş, kardeş veya diğer suç ortağı tarafından
işlenmesi halinde, cezaya hükmolunmaz.
Tutuklu, hükümlü veya suç delillerini bildirmeme
Ağırlaşmış yaralama, ölüm ve mala zarar verme
Suçun icrası sırasında kasten yaralama suçunun neticesi sebebiyle ağırlaşmış hallerinin meydana gelmesi, kasten öldürme fiilinin gerçekleşmesi ya da eşyaya zarar verilmesi durumunda bu eylemler için ayrıca cezaya hükmolunur. Fail hem kaçmaya imkân sağlama suçundan hem de gerçekleşen diğer ağır neticelerden bağımsız olarak sorumlu tutulur.
Görevlinin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılığı
Türk Ceza Kanunu'nun 294. maddesinin sekizinci fıkrasına göre gözaltına alınan, tutuklu veya hükümlü, muhafaza ya da nakille görevli kişinin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranmasından yararlanarak kaçarsa fail altı aydan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
Madde gerekçesinde bu fıkra kapsamındaki fiilin taksirli bir hareket niteliği taşıdığı ve ceza tertibinde hükümlü hakkında verilmiş olan cezaların göz önünde bulundurulmayacağı belirtilmiştir.
Kaçma ve suçluyu kayırma suçlarıyla ayrımlar
Türk Ceza Kanunu'nun 292. maddesinin birinci fıkrası, tutukevinden, ceza infaz kurumundan veya gözetimi altında bulunduğu görevlilerin elinden bizzat kaçan tutuklu veya hükümlü hakkında altı aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörür. Bu yaptırım, kaçma fiilini gerçekleştiren kişinin kendi eylemini cezalandırmaktadır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 292Kaynağı aç
altında bulunduğu görevlilerin elinden kaçan tutuklu veya hükümlü hakkında altı
aydan bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
(2) Bu suçun, cebir veya tehdit kullanılarak işlenmesi halinde, bir
yıldan üç yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
(3) Bu suçun, silahlı olarak ya da birden çok tutuklu veya hükümlü
tarafından birlikte işlenmesi halinde, yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza
bir katına kadar artırılır.
(4) Bu suçun işlenmesi sırasında kasten yaralama suçunun neticesi
sebebiyle ağırlaşmış hallerinin veya kasten öldürme suçunun gerçekleşmesi ya da
eşyaya zarar verilmesi durumunda, ayrıca bu suçlara ilişkin hükümlere göre cezaya
hükmolunur.
(5) Bu maddede yazılı hükümler, ceza infaz kurumu dışında çalıştırılan hükümlüler
ile hapis cezası adlî para cezasından çevrilmiş olanlar hakkında da uygulanır.
(6) (Mülga: 29/6/2005 – 5377/33 md.)
Etkin pişmanlık
Türk Ceza Kanunu'nun 283. maddesindeki suçluyu kayırma suçu ise henüz gözaltı, tutukluluk veya infaz koruma altında bulunmayan kimselerin yakalanmasını veya tutuklanmasını engellemeye yöneliktir. 283. maddenin birinci fıkrasında altı aydan beş yıla kadar hapis cezası düzenlenmiş, üçüncü fıkrasında üstsoy, altsoy, eş, kardeş veya diğer suç ortakları için cezaya hükmolunmayacağı belirtilmiştir. Bu durum, kaçmaya imkân sağlama suçundaki üçte bir oranındaki sınırlı indirimden farklı bir hukuki rejim oluşturur.
Kaçan tutuklu veya hükümlünün kendi fiili yönünden Türk Ceza Kanunu'nun 293. maddesinde etkin pişmanlık düzenlenmiştir. Kaçtıktan sonra etkin pişmanlık göstererek kendiliğinden teslim olan tutuklu veya hükümlünün cezasından, geçen süre dikkate alınarak altıda beşinden altıda birine kadarı indirilir; ancak kaçma süresinin altı ayı aşması durumunda cezada indirim yapılmaz.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 293Kaynağı aç
tutuklu veya hükümlünün, kaçtıktan sonra etkin pişmanlık göstererek
kendiliğinden teslim olması halinde, kaçtığı günden itibaren teslimin
gerçekleştiği güne kadar geçen süre dikkate alınarak, verilecek cezanın altıda
beşinden altıda birine kadarı indirilir. Ancak, kaçma süresinin altı ayı
geçmesi halinde cezada indirim yapılmaz.
Kaçmaya imkan sağlama
Sık sorulan sorular
Gözaltındaki kişinin kaçmasına yardım edene ne kadar ceza verilir?
Gözaltına alınan veya tutuklu kişinin kaçmasını sağlayan kişiye Türk Ceza Kanunu'nun 294. maddesinin birinci fıkrası gereğince bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası verilir. Suçun tamamlanmış sayılması için kaçmanın gerçekleşmiş olması gerekir.
Kaçması sağlanan hükümlünün cezası müebbet hapis ise ceza ne olur?
Kaçması sağlanan hükümlü müebbet hapis cezasına mahkûm edilmişse fail beş yıldan sekiz yıla kadar, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm edilmişse sekiz yıldan on iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Diğer süreli hapis cezalarında temel ceza iki yıldan beş yıla kadardır.
Birden fazla kişinin kaçmasını sağlayan kişiye her kişi için ayrı ceza mı verilir?
Hayır, faile her kaçan kişi için ayrı ceza verilmez; artırılmış tek ceza tayin edilir. Ceza, kaçması sağlanan kişi sayısı dikkate alınarak üçte birden bir katına kadar artırılır.
Kaçmaya yardım eden kişinin kardeş veya eş olması cezayı tamamen kaldırır mı?
Hayır, kaçmaya imkân sağlama fiilinin üstsoy, altsoy, eş veya kardeş tarafından işlenmesi cezayı tamamen kaldırmaz; cezada yalnızca üçte bir oranında indirim yapılır.
Görevlinin ihmali sonucu kaçma halinde ceza nedir?
Gözaltına alınan, tutuklu veya hükümlü, muhafaza ya da nakille görevli kişinin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranmasından yararlanarak kaçarsa sorumlu kişi altı aydan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy