İthalat, bir malın yurt dışından Türkiye’ye getirilmesi ve Türkiye’de serbest dolaşıma sokulmasıdır. Bu süreç yalnızca mal satın almak ve Türkiye’ye getirmekten ibaret değildir.
Sözleşmenin düzenlemesi
İthalat ilişkisinin temel belgesi, malın fiyatını ve miktarını, teslim ve ödeme koşullarını, kalite ile garanti düzenini, teslim süresini, uygulanacak hukuku ve uyuşmazlığın hangi yolla çözüleceğini gösteren sözleşmedir. Bu başlıkların her işlemde kanunun aradığı zorunlu unsurlar olduğu ayrıca bir hükümle gösterilmiş değildir. Özellikle bedeli yüksek veya süreklilik taşıyan alımlarda bunların açık yazılması, tarafların neyi üstlendiğini sonradan tartışmaya bırakmamak bakımından güvence oluşturur.
Uygulamada bazı alımlar yalnızca proforma fatura, e-posta veya sipariş formu ile yürütülür. Bedeli yüksek veya devam eden bir ithalat ilişkisinde bu belgeler tek başına yeterli güvence sağlamaz. Bu değerlendirme, böyle belgelerle yapılan her işlemin geçersiz sayılacağı anlamına gelmez.
Teslim şekli ve riskin geçişi
Uluslararası ticarette teslim şekli genellikle Incoterms kurallarıyla belirlenir. EXW, FCA, FOB, CIF, CPT, CIP, DAP ve DDP kısaltmaları, masrafın ve riskin hangi aşamada alıcıya veya satıcıya geçtiğini gösterir. Kısaltmanın sözleşmede yer alması, belirli bir Incoterms metninin veya sürümünün kendiliğinden uygulanacağı ya da her ithalatta aynı teslim şeklinin zorunlu olduğu sonucu doğurmaz.
Örnek olarak EXW’de ithalatçı, malı satıcının işyerinden itibaren taşımayı ve ihracat ile ithalat organizasyonunu üstlenebilir. DDP’de satıcının sorumluluğu buna göre daha geniştir. EXW örneğindeki ifade bir imkânı anlatır; her EXW tesliminde organizasyonun aynı biçimde alıcıya geçtiği zorunlu bir sonuç olarak okunamaz.
Sözleşmede yalnızca FOB veya CIF gibi kısa ifadeler kullanılması yeterli değildir. Teslim yeri, liman, ülke ve uygulanacak Incoterms versiyonu açıkça belirtilmelidir.
Ödeme yönteminin taraflara etkisi
Peşin ödeme, ithalatçı bakımından en riskli yöntemlerdendir. Para ödendikten sonra satıcı malı hiç göndermeyebilir, geç gönderebilir veya sözleşmeye aykırı mal gönderebilir. Mal mukabili ödeme ise satıcı yönünden riskli olabilir. Akreditif, iki tarafa daha dengeli bir güvence sağlayabilir. Bu karşılaştırma risk dağılımını gösterir; belirli bir ödeme şeklini her ithalat için zorunlu hale getirmez.
GTİP kodunun sonuçları
Eşyanın GTİP kodunun doğru belirlenmesi, gümrük vergisi ve ilave gümrük vergisi ile anti-damping vergisi, gözetim uygulaması, izin ve uygunluk denetimi bakımından belirleyicidir. Hangi eşyaya hangi tarife veya önlemin bağlanacağı somut ürüne göre ayrıca değerlendirilir.
Hatalı GTİP, eksik vergi ödenmesine, idari para cezasına, ek tahakkuka veya malın gümrükte beklemesine yol açabilir. Bunlar kendiliğinden ve her hata için aynı yaptırımın doğacağı anlamına gelmez. Cezanın şartları bu çerçevede ayrıca gösterilmiş değildir.
İzin ve uygunluk denetimi
Bazı ürünlerin ithali özel izne, lisansa, uygunluk belgesine veya teknik denetime bağlı olabilir. Gıda, ilaç, medikal ürün, kozmetik, oyuncak, elektronik cihaz, tekstil, kimyasal madde, makine, otomotiv parçası ve tarım ürünü bakımından farklı kurumların denetimi gündeme gelebilir. Listede yer alan her grup için aynı iznin arandığı sonucu çıkmaz.
Uygunluk kontrolü yapılmadan ithalat, malın gümrükte kalmasına, geri gönderilmesine, imha edilmesine veya maliyet doğuran idari işlemlere yol açabilir. Bunlar olası sonuçlardır. Hangi şartta iade veya imha kararı verileceği bu çerçevede gösterilmemiştir.
Menşe beyanı
Menşe, eşyanın üretildiği veya ekonomik olarak menşeli sayıldığı ülkeyi gösterir. Vergi oranının ve ticaret politikası önlemlerinin belirlenmesinde bu bilgi önemlidir.
Yanlış menşe beyanı ithalatçı için ciddi risk doğurabilir. Bazı ülkelerden gelen eşyada ilave gümrük vergisi, anti-damping vergisi veya ek mali yükümlülük uygulanabilir. Hatalı ya da eksik menşe belgesi, tercihli tarifenin uygulanmasını da engelleyebilir. Ülke, oran ve önlem burada tek tek sayılmadığından sonuç her ithalata aynı biçimde bağlanamaz.
Taşıma ve mal sigortası
Her ithalat işleminde mal otomatik olarak sigortalı olmaz. Taşıyıcının sorumluluk sigortası ile malın nakliyat emtia sigortası farklıdır.
Ayıplı malın incelenmesi ve bildirimi
Muayene süresi, ayıp bildirimi, iade, bedel indirimi, ücretsiz onarım, değişim, tazminat ve garanti koşullarının sözleşmede düzenlenmesi önerilir. Bu tavsiye, kanundaki bildirim yükümlülüğünün yerine geçmez. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 223. maddesine göre alıcı, devraldığı satılanı işlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz gözden geçirmek ve satıcının sorumluluğunu gerektiren bir ayıp görürse bunu uygun bir süre içinde satıcıya bildirmek zorundadır. Uygun sürenin kaç gün olduğu bu hükümde sayı olarak belirlenmemiştir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 223Kaynağı aç
Alıcı gözden geçirmeyi ve bildirimi ihmal ederse satılanı kabul etmiş sayılır. Olağan bir inceleme ile ortaya çıkarılamayacak ayıpta bu sonuç uygulanmaz. Böyle bir ayıp sonradan anlaşılırsa hemen satıcıya bildirilmelidir; bildirilmezse satılan o ayıpla kabul edilmiş sayılır. Ayıp iddiasında fotoğraf, ekspertiz, analiz, teknik inceleme, teslim belgesi ve yazışmaların saklanması önem taşır. Geç bildirimin hakları zayıflatabileceği yönündeki değerlendirme, kanundaki kabul sonucunun yerine konabilecek ayrı bir ölçü değildir.
Gümrük vergisi, ceza ve idari karara itiraz
Gümrükte bekleyen mal için belgeler tamamlanmalı ve gerekli idari başvurular yapılmalıdır. Tebliğ edilen gümrük vergisi, ceza veya idari karara karşı da süresinde itiraz edilmelidir. 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 242. maddesinin birinci fıkrasına göre yükümlü, tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde bir üst makama, üst makam yoksa aynı makama dilekçe ile itiraz edebilir.
4458 sayılı GÜMRÜK KANUNU m. 242Kaynağı aç
İtiraz dilekçesi süresi içinde yanlış makama verilmişse itiraz süresinde yapılmış sayılır ve idarece yetkili makama ulaştırılır. İdareye gelen itiraz otuz gün içinde karara bağlanarak ilgili kişiye tebliğ edilir. Bu otuz günün aşılmasının sonucu aynı hükümde düzenlenmemiştir.
İtirazın reddi kararına karşı, işlemin yapıldığı yerdeki idari yargı mercilerine başvurulabilir. Bu hüküm idari yargıya başvuru süresini ayrıca göstermez.
Gümrük müşaviri ve forwarder
İşlemde gümrük müşaviri veya forwarder bulunması, ithalatçının sorumluluğunu tamamen kaldırmaz. Bu kişilerin kusuru nedeniyle zarar doğarsa tazminat sorumlulukları gündeme gelebilir. Kusurun hangi şartlarda gerçekleşeceği ve sorumluluğun sınırı ayrıca gösterilmiş değildir.
Sonraki gümrük denetimi
Gümrük idaresi tarafından yapılan denetimlerde geçmiş ithalat işlemleri de incelenebilir. Yanlış GTİP, kıymet, menşe veya belge hatası tespit edilirse şirket vergi ve ceza riskiyle karşılaşabilir.
Kaçakçılık suçunun ithalata ilişkin halleri
Beyan dışı eşya, sahte belge, yanlış kıymet beyanı, yasak eşya ithali, gerçeğe aykırı fatura veya eşyanın gizlenmesi gibi durumlar kaçakçılık soruşturması riskini doğurabilir.
Eşyayı gümrük işlemlerine tabi tutmadan ülkeye sokan kişi, bir yıldan beş yıla kadar hapis ve on bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır. Eşya gümrük kapıları dışından sokulursa ceza üçte birinden yarısına kadar artırılır. Aldatıcı işlem ve davranışlarla gümrük vergileri kısmen veya tamamen ödenmeden eşyayı ülkeye sokan kişi ise iki yıldan beş yıla kadar hapis ve on bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır.
5607 sayılı KAÇAKÇILIKLA MÜCADELE KANUNU m. 3Kaynağı aç
Serbest dolaşımda bulunmayan eşya transit rejimine göre taşınırken rejim hükümlerine aykırı biçimde gümrük bölgesinde bırakılırsa hapis bir yıldan üç yıla, adli para cezası beş bin güne kadardır. Kullanılmak veya işlenmek üzere geçici ithalat ya da dahilde işleme rejimiyle getirilen eşyayı yurt dışına çıkmış gibi gösteren hileli işlem de bu ceza ölçüsüne girer.
Birinci ila dördüncü fıkralardaki fiillere katılmayan kişi, eşyanın bu özelliğini bilerek ve ticari amaçla satın alır, satışa arz eder, satar, taşır veya saklarsa bir yıldan üç yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır. Bilme ve ticari amaç birlikte aranır.
Özel kanun nedeniyle gümrük vergisinden kısmen veya tamamen muaf ithal edilen eşyanın ithal amacı dışında bir kullanıma ayrılması, satılması veya devredilmesi cezalandırılır. Bu özelliği bilerek eşyayı satın alan veya kabul eden kişi de altı aydan iki yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile karşılaşır.
Kanunen ithali yasak eşyayı ülkeye sokan kişi, fiil daha ağır cezayı gerektiren bir suç oluşturmuyorsa iki yıldan altı yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır. Bu özelliği bilerek eşyayı satın alan, satışa arz eden, satan, taşıyan veya saklayan kişi de aynı ceza ile cezalandırılır.
Belirli eşyada cezanın artırılması
Suçun konusu akaryakıt, tütün, tütün mamulü, makaron, yaprak sigara kâğıdı, etil alkol, metanol veya alkollü içki ise yukarıdaki fıkralara göre verilecek cezalar yarısından iki katına kadar artırılır. Bu uygulama sonucunda ceza üç yıldan az olamaz.
Ulusal marker uygulamasına tabi akaryakıtta, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunun belirlediği seviyenin altında marker bulunması veya hiç marker bulunmaması ayrı bir suç düzenidir. Bu akaryakıtı ticari amaçla üretmek, bulundurmak veya nakletmek, satışa arz etmek veya satmak ya da özelliğini bilerek ve ticari amaçla satın almak, iki yıldan beş yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezasına yol açar. Marker içermeyen veya seviyesi geçersiz akaryakıtın kaçak olarak yurda sokulduğunun anlaşılması halinde ceza onuncu fıkra hükmüne göre belirlenir.
Enerji Piyasası Düzenleme Kurumundan izin alınmadan, akaryakıt dışında kalan solvent, madeni yağ, baz yağ, asfalt ve benzeri petrol ürünlerinden akaryakıt elde edilmesi veya bunların doğrudan akaryakıt yerine ikmal edilerek üretilmesi cezalandırılır. Satışa arz etmek, satmak, bulundurmak, özelliğini bilerek ticari amaçla satın almak, taşımak veya saklamak da aynı kapsamdadır. Ceza iki yıldan beş yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezasıdır. Akaryakıt yerine kullanılan diğer ürünler bakımından da aynı fıkra uygulanır.
Sıvı veya gaz hidrokarbonlar ile hidrokarbon türevi yakıtları taşıyan hat, depo veya kuyulardan kanunlara aykırı alınan ürünleri satışa arz eden, satan, bulunduran, bu özelliğini bilerek ticari amaçla satın alan, taşıyan veya saklayan kişi aynı ceza aralığına girer. Kaçak akaryakıt veya sahte ulusal marker elde etmeye, satmaya ya da piyasa faaliyetine konu etmeye yarayacak biçimde, lisansa esas belgelerde belirlenenlere aykırı sabit veya seyyar tank, düzenek ya da ekipman bulunduranlar da iki yıldan beş yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır.
Ulusal markeri yetkisiz üreten, satışa arz eden, satan, yetkisiz kişiden satın alan, kabul eden, bu özelliğini bilerek nakleden veya bulunduran kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır. Marker ile aynı kimyasal özelliği taşımasa bile onun yerine kullanılmak üzere üretilen kimyasal terkip hakkında da aynı hüküm uygulanır.
Bandrol ve benzeri işaretler
Tütün mamulü, makaron, yaprak sigara kâğıdı, etil alkol, metanol ve alkollü içkinin ambalajındaki bandrol, etiket, hologram, pul, damga veya benzeri işaretin taklidini imal eden veya ülkeye sokan ile bunları bilerek bulunduran, nakleden, satan ya da kullanan kişi üç yıldan altı yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır.
Mevzuatta belirlenen biçimde temin ettiği işaretleri belirlenen ürünlerde kullanmadan bedelli veya bedelsiz yayan, bunları alma veya kullanma hakkı olmadığı halde sahte belgeyle ya da ilgili kurumu yanıltarak temin eden ve taklit, tahrif, kaldırma, değiştirme veya başka yolla tedarik ederek amacı dışında kullanan kişi de üç yıldan altı yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır.
Ambalajında bandrol, etiket, hologram, pul, damga veya benzeri işaret bulunmayan ya da taklit veya yanıltıcı işaret taşıyan tütün mamulleri, makaron, yaprak sigara kâğıdı, etil alkol, metanol ve alkollü içkiler bakımından üç fiil aynı cezaya bağlanır. Bunları ticari amaçla üretmek, bulundurmak veya nakletmek, satışa arz etmek veya satmak ya da özelliğini bilerek ve ticari amaçla satın almak, üç yıldan altı yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezası sonucunu doğurur. Bu ürünlerin kaçak olarak yurda sokulduğunun anlaşılması halinde ceza onuncu fıkra hükmüne göre belirlenir.
Maddenin on dokuzuncu fıkrası mülga olarak işaretlenmiştir. Yirminci fıkranın önceki hali de mülga edilmiş ve yeniden düzenlenmiştir. Ticari amaçla, içine kıyılmış tütün, parçalanmış tütün veya tütün dışı herhangi bir madde doldurulmuş makaron ya da yaprak sigara kâğıdını satan, satışa arz eden, bulunduran ve nakleden kişiye üç yıldan altı yıla kadar hapis cezası verilir.
Tarım ve Orman Bakanlığından yetki belgesi almadan veya bildirimde bulunmadan tütün ticareti yapan kişiye iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası verilir.
Teşebbüs ve eşyanın değeri
Maddenin yukarıdaki fıkralarında tanımlanan fiiller teşebbüs aşamasında kalsa bile tamamlanmış gibi cezalandırılır. Suç konusu eşyanın değerinin fahiş olması halinde cezalar yarısından bir katına kadar artırılır. Değer hafif ise cezalar yarısına kadar, pek hafif ise üçte birine kadar indirilir. Fahiş, hafif ve pek hafif değerin hangi ölçüyle belirleneceği bu hükümde tanımlanmamıştır.
Uyuşmazlıkta toplanabilecek belgeler
İthalat uyuşmazlığında satış sözleşmesi, proforma ve ticari fatura, paketleme listesi, taşıma belgesi, konişmento, CMR, sigorta poliçesi, gümrük beyannamesi, menşe belgesi, ödeme dekontu, banka yazışması, teslim tutanağı, ekspertiz raporu ve taraf yazışmaları temel deliller arasında sayılır. Liste örnektir. Her belgenin her uyuşmazlıkta kabul edileceği sonucu doğmaz.
Sık sorulan sorular
İthalat yalnız malı alıp getirmek midir?
Hayır. İthalat, malın yurt dışından Türkiye’ye getirilmesini ve serbest dolaşıma sokulmasını kapsar. İthalat yalnızca mal satın almak ve Türkiye’ye getirmekten ibaret değildir.
Yüksek bedelli ithalatta proforma fatura yeter mi?
Yüksek bedelli veya sürekli ithalat ilişkilerinde proforma fatura, e-posta yazışması veya sipariş formu tek başına yeterli güvence sağlamaz.
Sözleşmede yalnız FOB veya CIF yazmak yeter mi?
Hayır. Sözleşmede yalnızca FOB veya CIF gibi kısa ifadeler kullanılması yeterli değildir. Teslim yeri, liman, ülke ve uygulanacak Incoterms versiyonu açıkça belirtilmelidir.
Gümrük cezasına kaç günde itiraz edilir?
Yükümlü, tebliğ edilen gümrük vergisi, ceza ve idari karara tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde itiraz edebilir. Başvuru bir üst makama, üst makam yoksa aynı makama dilekçe ile yapılır.
İtiraz yanlış makama verilirse süre kaçar mı?
Hayır. Süre içinde yanlış makama verilen itiraz süresinde yapılmış sayılır ve idarece yetkili makama ulaştırılır.
Ayıplı mal ne zaman bildirilmelidir?
Alıcı, satılanı imkân bulunur bulunmaz gözden geçirmeli ve satıcının sorumluluğunu gerektiren ayıbı uygun süre içinde bildirmelidir. Uygun sürenin gün sayısı hükümde belirlenmemiştir.
Bildirim yapılmazsa sonuç nedir?
Gözden geçirme ve bildirim ihmal edilirse satılan kabul edilmiş sayılır. Olağan incelemeyle görülemeyen ayıp ise hemen bildirilmezse satılan o ayıpla kabul edilmiş sayılır.
İthal edilen mal kendiliğinden sigortalı mıdır?
Hayır. Her ithalatta mal otomatik olarak sigortalı değildir. Taşıyıcının sorumluluk sigortası ile nakliyat emtia sigortası farklıdır.
Gümrük müşaviri ithalatçının sorumluluğunu kaldırır mı?
Hayır. Müşavir veya forwarderin bulunması ithalatçının sorumluluğunu tamamen kaldırmaz. Kusurları nedeniyle zarar doğarsa tazminat sorumlulukları gündeme gelebilir.
Kaçakçılık teşebbüsü cezalandırılır mı?
Evet. 5607 sayılı Kanun’un 3. maddesinde tanımlanan fiiller teşebbüs aşamasında kalsa bile tamamlanmış gibi cezalandırılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy