Çek, bankadaki çek hesabından ödenmesi gereken tutarın alacaklıya aktarılması için bankaya talimat ve yetki veren bir kıymetli evraktır. Tahsil, çekin görüldüğünde ödenmesi esasına dayanır. Üzerinde düzenlenme tarihi varsa ibraz halinde ödeme bu tarihe göre yapılır. Muhatap yalnız banka olabilir; çek ancak banka tarafından ödenebilir ve başka şubeye ibraz edilse de ödenir.
Çekin şekli ve kim tarafından düzenlenebileceği
Zorunlu unsurları bulunmayan evrak çek niteliğini kaybeder. Çekin ıslak imzayla keşide edilmesi gerekir; e-imza hüküm doğurmaz. Çek hamile, emre veya nama yazılı düzenlenebilir. Bedelin hamile ödeneceğini gösteren ya da belirli kişiye rağmen veya hamiline ibaresi eklenen çek hamiline yazılıdır. Hamiline yazılı çekte ciroya bakılmaz; çeki elinde bulunduran kişi meşru hamil sayılır. Yazılar arasında farklılık bulunsa da imzanın düzenleyene ait olduğu belirlenebiliyorsa çek geçerlidir.
Açık çek düzenlenebilir; bunun için diğer unsurların tamamlanmış olması gerekir. Düzenlenme tarihi yoksa hâkim resen çekin iptaline karar verir.
Çeki gerçek kişiler ve özel yetki verilmiş vekil keşide edebilir. Fiil ehliyeti yoksa çek düzenlenemez. Vekaletnamede yalnızca senet imzalama yetkisinin bulunması kambiyo senedini ve çek düzenlemeyi kapsamaz; çek düzenleme yetkisinin ayrıca belirtilmesi gerekir. Yetkisiz vekil aracılığıyla düzenlenen çekte sorumluluk yetkisiz vekile gidebilir.
Tüzel kişi tarafından düzenlenen çek bakımından iki ölçü aynı anlatımda yan yanadır. Bir ölçüye göre çekin tüzel kişiliği bağlaması şirketin faaliyet konusu kapsamıyla sınırlıdır. Diğer ölçüye göre bu kapsamın aşıldığı hallerde durum iyi niyetli üçüncü kişilere karşı da ileri sürülebilir. Bu iki ölçü tek bağlayıcı sonuca indirgenemez.
Vade yasağı ve yazılmamış sayılan kayıtlar
Çekte vade yoktur. Vadeye ilişkin poliçe düzenlemeleri çekle bir bütün olarak değerlendirilemez. Çek görüldüğünde ödenir. Görüldükten belirli bir gün sonra ödemeli ibare çekin hukuki niteliğini etkilemez; bu kayıt yazılmamış sayılır. Düzenlenme tarihi dışındaki ek tarih de yazılmamış sayılır. Ödenmeyi engelleyen kayıtlar niteliği etkilemez ve yazılmamış sayılır.
Çek hesabı kapatılmış olsa bile hamil çeki bankaya ibraz edebilir ve takip yapabilir. Hesabın önceden kapatılmış olması takibin iptali sebebi değildir.
Çeke uygulanan poliçe hükümleri
Çekte uygulanacak poliçe hükümleri Türk Ticaret Kanunu’nun 818. maddesinde düzenlenmiştir. Uygulanacak hükümlerin çekin bünyesine uymayan yönlerine dikkat edilmesi gerekir. Maddenin birinci fıkrası, poliçeye ait hükümlerin çek hakkında da uygulanacağını belirtir ve bu uygulama bentlerde sayılan hükümlerle sınırlıdır.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 818Kaynağı aç
Çeke, poliçede gösterilen bedeller arasındaki farklara, borçlanmaya ehil olmayan kişinin imzasına, yetkisiz imzaya, düzenleyenin sorumluluğuna ve açık poliçeye ilişkin hükümler uygulanır. Ciroya, poliçeye ait def’ilere, vekâleten cirodan doğan haklara ve avalin şekil ve hükümlerine ilişkin sayılan maddeler de çek bakımından geçerlidir.
Makbuz isteme ve kısmen ödeme, protesto, protestosuz kaydı ve ihbar hakkındaki sayılan hükümler çeke uygulanır. Çek borçlularının müteselsil sorumluluğu ile ödeme halinde başvurma ve poliçe, protesto ile makbuzun verilmesini isteme haklarına ilişkin hükümler de bu kapsamdadır. Sebepsiz zenginleşme, karşılığın devri, nüshalar arasındaki ilişki ve değişikliklere dair sayılan hükümler çek hakkında uygulanır.
Zamanaşımının kesilmesine, atıfet sürelerinin kabul olunamayacağına, işlemin yapılması gereken yere ve elle imzaya ilişkin sayılan hükümler çeke uygulanır. İptal bakımından 757 ilâ 763. maddeler ile 764. maddenin birinci fıkrası uygulanır. Ehliyet, poliçe ve bonolara ilişkin hakların korunması ve başvurma hakkı için gerekli işlemlere dair sayılan kanunlar ihtilafı hükümleri de çek hakkında geçerlidir.
Türk Ticaret Kanunu’nun 818. maddesinin ikinci fıkrasına göre 722. maddenin birinci ve üçüncü fıkraları, 723. maddenin birinci fıkrası ve 727. madde çeke uygulanırken protesto yerine 808. maddenin birinci fıkrasının (b) ve (c) bentleri uyarınca belirleme yapılması da geçerlidir. Bu imkân yalnız anılan fıkralar ve bentler kapsamındadır.
İbraz süreleri
Türk Ticaret Kanunu’nun 796. maddesi ibraz süresini ödeme yerine göre ayırır. Çekin düzenlendiği yerde ödenmesi öngörülmüşse süre on gündür. Ödeme, düzenleme yerinden başka bir yerde yapılacaksa süre bir aya çıkar. Çek, ödeneceği ülkeden farklı bir ülkede düzenlenmişse süre, iki yerin aynı kıtada bulunmasına göre bir ay, ayrı kıtalarda bulunmasına göre üç aydır. Avrupa’da düzenlenip Akdeniz kıyısı olan bir ülkede ödenen çek ile bunun tersi, bu ayrım bakımından aynı kıtada düzenlenmiş ve ödenmesi şart kılınmış kabul edilir.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 796Kaynağı aç
Birinci ve ikinci fıkralardaki süreler, çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar. Örneğin 7 Ağustos 2023 tarihinde düzenlenen bir çek 8 Ağustos 2023 tarihinden itibaren ibraz edilebilir.
Bu süreler içinde ibraz edilmeyen çek bakımından müracaat hakkı kaybedilmiş sayılır. Hamil bu halde düzenleyene karşı sebepsiz zenginleşme davası açabilir. İbraz süresi zamanaşımı değildir; hak düşürücü niteliktedir. Sebepsiz zenginleşmeden doğan haklara ilişkin poliçe hükmü, 818. maddede gösterilen bağlantı kapsamında çek hakkında da uygulanır.
Mücbir sebeple ibraz süresi geçirilebilir. Sel, yangın ve deprem gibi tabii afetler ile savcılığın çeke el koyması bu örnekler arasındadır. Hamil, mücbir sebebi gecikmeden en yakın zamanda kendi cirantasına ihbar etmekle yükümlüdür.
Çekte birden fazla düzenlenme tarihi varsa önceki tarihe göre süresinde ibraz belirlenir. Önceki tarihe göre ibraz edilmemişse hamil alacak hakkını kaybetmiş sayılır. Düzenlenme tarihi çizilerek yeni tarih yazılırsa bunun düzenleyeni bağlaması için düzenleyenin parafı veya imzası gerekir. Paraf düzenleyene ait değilse eski tarihli ibraz süresine uyulmalıdır.
Başvurma haklarında zamanaşımı
Türk Ticaret Kanunu’nun 814. maddesinin birinci fıkrasına göre hamilin cirantalar, düzenleyen ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Süre yasal ibraz süresinin bitişinden başlar.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 814Kaynağı aç
Aynı maddenin ikinci fıkrası ayrı bir süre kurar. Bir çek borçlusunun diğerine karşı başvurma hakları, bu borçlunun çeki ödediği veya çekin dava yoluyla kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
Dava açılması, davanın ihbar edilmesi ve alacağın iflas masasına bildirilmesi zamanaşımını keser. Kesilmeden sonra aynı üç yıllık süre yeniden işlemeye başlar. Bu haller örnek olarak sayılmıştır. Zamanaşımının kesilmesine ilişkin poliçe hükümleri de çek hakkında uygulanır.
Zamanaşımına uğramış çek, açılacak davalarda delil başlangıcı olarak kullanılabilir. Alacaklının dava etme ve genel haciz yoluyla takip yapma hakkı vardır. Borçlu zamanaşımı def’ini ileri sürerse bu dava ve takiplere devam edilemez.
Ödenmeme ve başvurma hakkının kullanılması
Bedelin ödenmemesi halinde protestonun gerektiği, çekin süresi içinde bankaya veya çek odasına ibraz edilmesi ve ibraz tarihinin arka surete yazılması gerektiği yönünde bir ölçü vardır. Bu ölçü, 722. maddenin birinci ve üçüncü fıkraları, 723. maddenin birinci fıkrası ve 727. madde çeke uygulanırken protesto yerine 808. maddenin birinci fıkrasının (b) ve (c) bentleri uyarınca belirleme yapılmasının da geçerli olduğu hükümle aynı kesinlikte birleştirilemez.
Türk Ticaret Kanunu’nun 808. maddesine göre zamanında ibraz edilmiş çekin ödenmemiş olması ve ödememe hali üç yoldan biriyle sabit olabilir. Bunlar resmî protesto, muhatabın ibraz gününü de göstererek çek üzerine yazdığı tarihli beyan ve takas odasının çeki zamanında teslim edildiği halde ödenmediğini tespit eden tarihli beyanıdır. Ödememe hali bu biçimde sabit olursa hamil; cirantalar, düzenleyen ve diğer çek borçlularına karşı başvurma haklarını kullanabilir.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 808Kaynağı aç
Takip, yetki ve savunmalar
Kambiyo takibinde kural olarak çekin aslının konulması gerekir; aksi halde icra müdürü işlem yapmamalıdır. Kısmi ödemede banka çekin aslını alıp alacaklıya fotokopi verirse alacaklı bu fotokopi ile de takip hakkına sahiptir. Yırtılma gibi durumlarda çek, kambiyo senetlerine özgü icra yoluyla takibe konu olamaz.
Takip, çekin düzenlenme yerinde, muhatap banka şubesinin bulunduğu yerde veya borçlunun ikametgâhında başlatılabilir. Bu yerler bakımından kesin yetki kuralı bulunmamaktadır. Birden fazla borçluda takip, borçlulardan birinin ikametgâhında başlatılabilir. Borçluyu takip konusunda zorlamak amacıyla kötüniyet varsa yetki itirazı ileri sürülebilir. Yetki itirazında yetkili mahkemenin belirtilmesi gerekir. Ödeme emrine karşı itirazlar beş gün içinde ileri sürülmelidir. Takip sırasında borcun ödendiği anlaşılırsa takip iptal edilir.
Borçlu, alacaklının çeke bağlı alacak hakkının olmadığını, çekin kambiyo senedi niteliği taşımadığını veya alacaklının takip hakkına sahip olmadığını şikâyet yoluyla ileri sürebilir.
Bedeli ödenmeyecektir ibaresi, çekin teminat çeki amacıyla düzenlendiğini gösterir. Teminat çeki iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde kullanılır ve bu durumun yazılı belgeyle ispatlanması gerekir; aksi halde çek icra takibine konu edilebilir. Hatır çeki de icra takibine konu edilebilir. Çek üzerinde açıkça belli değilse veya keşideci ispat edemiyorsa kötü niyetli hamil takibe konu edebilir. İyi niyetli hamile karşı hatır çeki savunması yapılamaz.
Aval, ciro ve müteselsil sorumluluk
Aval, düzenleyen lehine verilen bir teminattır. Bedelin tamamı için verilebilir; bir kısmı için verilecekse bu kısım çek üzerine açıkça yazılmalıdır. Aval verenin hukuki sorumluluğu vardır. Çekteki ceza hukukunu ilgilendiren nedenlerden dolayı sorumluluğuna gidilemez. Çekin arka yüzüne atılan imza beyaz ciro niteliğindedir. Aval amacı varsa bunun arkaya açıkça yazılması gerekir.
Aval aleyhine takip için çekin ibraz süresi içinde ibraz edilmesi ve bedelin bir kısmının veya tamamının ödenmemiş olması gerekir. Birden fazla aval varsa diğer avallere rücu hakkı bulunur. Avalin şekil ve hükümlerine ilişkin poliçe hükümleri çek hakkında da uygulanır.
Çekte imzası bulunan herkes hamile karşı müteselsilen sorumludur. Hamil cirantaların ve avallerin sorumluluğuna gidebilir. Hamile ödeme yapan ciranta, kendinden öncekilere kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapabilir. Müteselsil sorumluluk ve ödeme halinde başvurma hakkına ilişkin poliçe hükümleri çek bakımından da geçerlidir.
Cayma ve irade dışı elden çıkma
İbraz süresi içinde çekten cayma bakımından iki ölçü yan yanadır. Bir ölçüye göre bu süre içinde çekten cayma söz konusu olamaz. Diğer ölçüye göre düzenleyen çekten cayabilir; ancak çek muhatap bankaya ibraz edilmişse banka ödeme yapmak zorundadır. Bu iki ölçü tek sonuca bağlanmamıştır.
Çekin irade dışı elden çıkmasında düzenleyen, ödeme yerindeki asliye ticaret mahkemesine başvurarak bankanın ödemesini engelleyebilir. Zayi davası açılabilir ve yeniden çek keşide edilebilir. İptale ilişkin hükümler, 757 ilâ 763. maddeler ile 764. maddenin birinci fıkrası yönünden çek hakkında da uygulanır.
Çek nedir?
Çek, bankadaki çek hesabından ödenecek tutarın alacaklıya aktarılması için bankaya talimat ve yetki veren kıymetli evraktır. Muhatabı yalnız banka olabilir.
Çekte vade var mıdır?
Çekte vade yoktur ve çek görüldüğünde ödenir. Belirli bir gün sonra ödemeli kayıt yazılmamış sayılır; çekin niteliğini etkilemez.
Çekin ibraz süresi ne kadardır?
Düzenlendiği yerde ödenecek çek on gün, başka yerde ödenecek çek bir ay içinde muhataba ibraz edilir. Başka ülkede düzenlenen çekte süre aynı kıtada bir ay, ayrı kıtada üç aydır; Avrupa ile Akdeniz sahili bulunan ülke arasındaki düzenleme ve ödeme aynı kıta sayılır. Süre, düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.
Başvurma hakkı ne zaman zamanaşımına uğrar?
Hamilin başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Çek borçlularının birbirine başvurusunda üç yıl, ödeme veya çekin dava yoluyla ileri sürüldüğü tarihten başlar.
Ödenmeyen çek nasıl belgelenir?
Zamanında ibraz edilen çekin ödenmemesi, resmî protesto, muhatabın tarihli beyanı veya takas odasının tarihli beyanıyla sabit olabilir. Bu halde hamil başvurma haklarını kullanabilir.
Çek aslı olmadan takip yapılabilir mi?
Kambiyo takibinde kural olarak çekin aslının konulması gerekir. Kısmi ödemede bankanın verdiği fotokopi ile takip hakkı saklıdır.
Teminat çeki takibe konu edilebilir mi?
Bedeli ödenmeyecektir kaydı teminat amacını gösterir ve bu amacın yazılı belgeyle ispatlanması gerekir. İspat edilmezse çek icra takibine konu edilebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy