İşten Ayrılan İşçinin Hakları ve Fesih Halleri

Süresi belirli veya belirsiz iş sözleşmesi olan işçi, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 24. maddesinde yazılı hâllerde sözleşmeyi sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini beklemeksizin feshedebilir. Bildirim süreleri içinde işveren, işçiye yeni iş bulması için iş saatleri içinde ve ücret kesintisi yapmadan iş arama izni vermek zorundadır. İş ilişkisinde veya sona ermesinde eşit davranma hükümlerine aykırılık varsa işçi, dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminat yanında yoksun bırakıldığı haklarını da talep edebilir.

Derhal fesih yetkisinin kapsamı

4857 sayılı İş Kanunu'nun 24. maddesi, belirli veya belirsiz süreli sözleşmesi bulunan işçiye, maddede yazılı hâllerde sürenin bitimini ya da bildirim süresini beklemeden fesih yetkisi tanır. Yetki, maddede sayılan hâllerin varlığına bağlıdır. Bu hüküm fesih yetkisini düzenler; fesih sonrasında doğacak alacakların türünü ayrıca belirlemez.

Sağlık ve yaşayış yönünden tehlikeli hâller

Sözleşmenin konusu olan iş, işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı bakımından tehlikeli hâle gelmişse işçi sözleşmeyi derhâl feshedebilir. Aranan bağ, tehlikenin işin niteliğinden doğmasıdır.

İşçinin sürekli olarak yakından ve doğrudan buluşup görüştüğü işveren ya da başka bir işçi, bulaşıcı veya işçinin işiyle bağdaşmayan bir hastalığa tutulursa derhâl fesih mümkündür. Hüküm her hastalığı ve işyerindeki her kişiyi kapsamaz. Sürekli, yakın ve doğrudan görüşme ilişkisi ile hastalığın bulaşıcı olması ya da işçinin işiyle bağdaşmaması birlikte aranır.

Yanıltma, onur ve cinsel taciz

İşveren, sözleşme kurulurken sözleşmenin esaslı noktalarından biri hakkında yanlış vasıf veya şart göstermek, gerçeğe uygun olmayan bilgi vermek ya da söz söylemek suretiyle işçiyi yanıltırsa işçi sözleşmeyi derhâl feshedebilir.

İşveren, işçinin veya aile üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokunacak sözler söyler, davranışlarda bulunursa ya da işçiye cinsel tacizde bulunursa işçi derhâl feshedebilir.

İşverenin işçiye veya aile üyelerinden birine sataşması, gözdağı vermesi, işçiyi veya aile üyelerinden birini kanuna karşı davranışa özendirmesi, kışkırtması veya sürüklemesi, bunlara karşı hapsi gerektiren bir suç işlemesi ya da işçi hakkında şeref ve haysiyet kırıcı asılsız ağır isnat veya ithamda bulunması da derhal fesih sebebidir. Bu bentte suçun mahkeme kararıyla sabit olması şartı yer almaz.

İşçinin başka bir işçi veya üçüncü kişiler tarafından işyerinde cinsel tacize uğraması ve durumu işverene bildirmesine rağmen gerekli önlemlerin alınmaması derhal fesih hakkını doğurur. Hüküm, tacizin işyerinde gerçekleşmesini, bildirimi ve gerekli önlemlerin alınmamasını birlikte arar.

Ücretin ödenmemesi ve çalışma şartları

İşveren, işçinin ücretini kanun hükümlerine veya sözleşme şartlarına uygun biçimde hesaplamaz ya da ödemezse işçi sözleşmeyi derhâl feshedebilir.

Ücretin parça başına veya iş tutarı üzerinden ödenmesi kararlaştırılmışsa ve işveren işçiye yapabileceği sayı ve tutardan az iş verirse, aradaki ücret farkının zaman esasına göre ödenerek eksik ücretin karşılanmaması derhal fesih sebebi olabilir. Çalışma şartlarının uygulanmaması da aynı bentte fesih sebebi olarak düzenlenmiştir.

Bir haftadan uzun süren zorlayıcı sebep

İşçinin çalıştığı işyerinde işin bir haftadan fazla süreyle durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa işçi sözleşmeyi derhâl feshedebilir.

Bildirim sürelerinde iş arama izni

4857 sayılı İş Kanunu'nun 27. maddesine göre işveren, bildirim süreleri içinde işçiye yeni bir iş bulması için gerekli iş arama iznini iş saatleri içinde ve ücret kesintisi yapmadan vermek zorundadır. Hüküm bu izni bildirim süreleri içindeki sürece bağlar. Derhâl fesih hâli aynı fıkrada ayrıca düzenlenmemiştir.

İş arama izni günde iki saatten az olamaz. İşçi isterse izin saatlerini birleştirerek toplu kullanabilir. Toplu kullanmak isteyen işçi, izni işten ayrılacağı günden önceki günlere rastlatmak ve durumu işverene bildirmek zorundadır.

İşveren yeni iş arama iznini vermez veya eksik kullandırırsa o süreye ilişkin ücret işçiye ödenir. İşveren izin sırasında işçiyi çalıştırırsa işçi, izin kullanarak çalışma karşılığı olmaksızın alacağı ücrete ek olarak çalıştırıldığı sürenin ücretini yüzde yüz zamlı alır.

Eşit davranma ve sona ermede ayrım

4857 sayılı İş Kanunu'nun 5. maddesi, iş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrımı yasaklar. İşveren, esaslı sebepler olmadıkça tam süreli işçi karşısında kısmî süreli işçiye, belirsiz süreli işçi karşısında belirli süreli işçiye farklı işlem yapamaz.

Biyolojik veya işin niteliğine ilişkin sebepler zorunlu kılmadıkça, sözleşmenin yapılmasında, şartlarının oluşturulmasında, uygulanmasında ve sona ermesinde cinsiyet veya gebelik nedeniyle doğrudan ya da dolaylı farklı işlem yapılamaz. Aynı veya eşit değerde bir iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz. Cinsiyet nedeniyle uygulanan özel koruyucu hükümler, daha düşük ücreti haklı kılmaz.

İş ilişkisinde veya sona ermesinde bu hükümler ihlal edilirse işçi, dört aya kadar ücreti tutarındaki uygun bir tazminattan başka yoksun bırakıldığı haklarını da talep edebilir. Dört aya kadar ücret üst sınırdır; her olayda dört aylık ücret ödeneceği sonucuna varılamaz. 2821 sayılı Sendikalar Kanunu'nun 31. maddesi hükümleri saklı tutulmuştur.

Eşit davranma hükümlerine aykırı davranıldığını işçi ispat etmekle yükümlüdür. İşçi, bir ihlalin varlığı ihtimalini güçlü biçimde gösteren bir durumu ortaya koyduğunda, böyle bir ihlalin bulunmadığını işveren ispat etmekle yükümlü olur.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy