İşverenin Yemek Verme ve Yemek Ücreti Ödeme Yükümlülüğü

İşverenin Yemek Verme ve Yemek Ücreti Ödeme Borcunun Yasal Çerçevesi

Türk iş mevzuatında ve 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında işverenin çalışanlarına ayni olarak yemek temin etmesini ya da nakdi yemek ücreti ödemesini zorunlu kılan bir hüküm bulunmamaktadır. Kanunen bu tür sosyal yardımlar ve yan haklar işverenin inisiyatifine bırakılmış olup mevzuatta belirli bir işçi sayısına ulaşıldığında yemek sağlanmasını zorunlu kılan herhangi bir çalışan sayısı eşiği de yer almamaktadır. Bu çerçevede işverenin kanundan kaynaklanan bir yemek sunma mecburiyeti mevcut değildir.

Sözleşmeler ve İşyeri Uygulaması ile Hakkın Doğması

İş Kanunu bu konuda bir zorunluluk getirmemekle birlikte, taraflar arasındaki iş sözleşmesinde veya toplu iş sözleşmesinde yemek yardımına dair açık bir hüküm kararlaştırılmışsa işveren bu edimi yerine getirmekle yükümlü hale gelir. Sözleşmede bu yönde bir taahhüt bulunduğu takdirde yemek hakkı işçi bakımından talep edilebilir bir alacağa dönüşür.

Bununla birlikte sözleşmede açık bir düzenleme bulunmasa dahi işverenin çalışanlarına düzenli ve istikrarlı şekilde ayni ya da nakdi yemek yardımı sağlaması, bu menfaatin bir işyeri uygulamasına ve bağlayıcı bir iş şartına dönüşmesine yol açar. İşyeri uygulaması niteliği kazanan yemek menfaati, işçilerin onayı olmaksızın işverence tek taraflı olarak geri alınamaz veya kaldırılamaz.

Ara Dinlenmesi Hakkı ve Yemek Alanı Sağlama Borcu

4857 sayılı İş Kanunu m. 68 uyarınca işçilere günlük çalışma sürelerine göre ara dinlenmesi verilmesi zorunludur. Dört saat veya daha kısa süreli işlerde on beş dakika, dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar süren işlerde yarım saat, yedi buçuk saatten fazla süreli işlerde ise en az bir saat ara dinlenmesi tanınır. Bu süreler asgari nitelikte olup kural olarak aralıksız verilir; ancak iklim, mevsim, yerel gelenekler ve işin niteliğine göre sözleşmelerle aralı olarak kullandırılabilir. Ara dinlenmeleri aynı veya farklı saatlerde uygulanabilir ve çalışma süresinden sayılmaz. Kanunun düzenlediği bu mola, işçinin yemek yemesi ve dinlenmesi için bir zaman dilimi sağlamakta olup işverene yemeği bizzat temin etme borcu yüklemez.

Yemek hizmetinin sunulup sunulmamasından bağımsız olarak iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı gereğince çalışanların işyerinde yemek yemeleri durumunda hijyenik bir yemekhane veya yemeğe elverişli, uygun bir alanın işveren tarafından tahsis edilmesi zorunludur. İşçiler yiyeceklerini dışarıdan temin etseler dahi bu alanın hazır bulundurulması gerekir.

Eşit Davranma İlkesi ve Dini İbadet Sebebiyle Yapılan Uygulamalar

4857 sayılı İş Kanunu m. 5 uyarınca iş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılması yasaktır. Ayrıca esaslı nedenler bulunmadıkça tam süreli ile kısmi süreli çalışanlar veya belirli süreli ile belirsiz süreli çalışanlar arasında farklı muamele yapılamaz. Yemek yardımı sağlanırken de aynı durumdaki çalışanlara dini gerekçelerle farklı muamele uygulanması bu ilkenin ihlali niteliğindedir. Eşit davranma borcuna aykırılık halinde işçi, dört aya kadar ücreti tutarındaki uygun bir tazminatın yanı sıra yoksun bırakıldığı haklarını talep edebilir. İspat yükü kural olarak işçide olmakla birlikte, işçi ihlalin varlığı ihtimalini güçlü bir biçimde gösteren bir durumu ortaya koyduğunda ihlalin bulunmadığını ispatlama yükümlülüğü işverene geçer.

İşyerinde yemek yardımının nakit para, yemek kartı veya yemek çeki olarak sağlandığı hallerde, oruç tuttuğu gerekçesiyle işçinin nakdi yardımından kesinti yapılması veya tutarın azaltılması hukuka aykırıdır. Yemek yardımının ayni olarak yemekhane aracılığıyla sunulduğu işyerlerinde ise yemeğin hazır bulundurulmasına rağmen oruç tuttuğu için kendi tercihiyle bu hizmetten yararlanmayan işçi kural olarak bunun nakdi karşılığını talep edemez. Ancak sözleşmede yararlanılmayan yemeklerin nakden ödeneceğine dair açık bir kayıt varsa veya işyerinde geçmiş uygulamalarla bu bedelin ödeneceği yönünde bir teamül oluşmuşsa nakdi talep hakkı doğar.

Yemek Menfaatinin Kaldırılması ve Çalışma Koşullarında Esaslı Değişiklik

İşyerinde sunulan yemek yardımının sona erdirilmesi ya da yemekhanenin kapatılması, 4857 sayılı İş Kanunu m. 22 kapsamında çalışma şartlarında esaslı bir değişiklik oluşturur. İşverenin bu nitelikteki bir değişikliği işçiye yazılı biçimde bildirmesi zorunludur. Yazılı usule uyulmadan yapılan ve altı işgünü içerisinde işçi tarafından yazılı olarak kabul edilmeyen düzenlemeler işçiyi bağlamaz. Değişiklik teklifinin işçi tarafından kabul edilmemesi halinde işveren değişikliğin veya feshin geçerli bir nedene dayandığını yazıyla bildirmek ve ihbar süresini gözetmek suretiyle sözleşmeyi feshedebilir; bu durumda işçi ilgili kanun hükümleri uyarınca feshin geçersizliğine veya haklarına ilişkin dava yoluna başvurabilir. Taraflar anlaşarak çalışma koşullarını diledikleri zaman değiştirebilirse de bu düzenleme geçmişe dönük biçimde yürürlüğe konulamaz.

Daha önce düzenli şekilde yemek sağlanan bir işyerinde yemekhanenin kapatılması ve yemek sunumunun durdurulması durumunda, sunulmayan bu hakkın karşılığı olarak işçilere o döneme ilişkin nakdi yemek bedelinin ödenmesi gerekir. Yemek yardımı alacağı ödenmeyen veya kesilen işçi, iş sözleşmesinin ihlali gerekçesiyle iş mahkemesinde alacak davası açabilir.

Toplu İş Sözleşmesine Dayalı Gıda ve Yemek Yardımlarında Yargıtay Yaklaşımı

Toplu iş sözleşmelerinde yer alan ayni ve nakdi yemek düzenlemelerine ilişkin uyuşmazlıklarda sözleşmenin lafzı ve ifa şekli belirleyicidir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 21.11.2013 tarihli, E. 2011/31512, K. 2013/30341 sayılı kararında, toplu iş sözleşmesinde gıda yardımının bedel olarak değil ayni mal şeklinde kararlaştırıldığı hallerde, yardımın ifa edilmemesi durumunda sözleşmede yazılı malların ilgili dönemdeki fiyatlarının tespit edilerek bedelin hüküm altına alınması gerektiği belirtilmiştir.

Aynı kararda toplu iş sözleşmesinde belirli dönemlerde fiilen çalışılan günler için özel bir gıda veya yardım öngörülmüşse, o dönemde fiilen çalışılmayan veya hizmet akdinin devam etmediği günler için bu menfaatin hesaplanamayacağı açıkça vurgulanmıştır. Bu sebeple sözleşmeye dayalı yardımlarda fiili çalışma şartının bulunup bulunmadığı hesaba esas alınmalıdır.

Yemek Menfaatinde Vergi ve SGK İstisnaları

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu uyarınca, işyerinde veya müştemilatında yemek verilmesi ya da dışarıdan ayni olarak yemek hizmeti temin edilmesi durumunda bu menfaat sigorta primine esas kazanca dahil edilmez. Yemek hizmetinin işyerinde sunulmayıp nakdi olarak ödendiği durumlarda ise 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m. 23 çerçevesinde fiilen çalışılan günlere ait nakdi bedel, belirlenen yasal istisna sınırına kadar gelir vergisinden ve ilgili mevzuat uyarınca SGK priminden istisna tutulmaktadır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy