İş sözleşmesi işverence feshedilen bir işçi; çalışma süresi, fesih gerekçesi ve işyerindeki koşullara bağlı olarak en az bir yıllık çalışma şartıyla kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti, fazla mesai alacakları ile işe iade davası açma hakkına sahip olabilir. Kanunla korunan bu hakların talep edilebilmesi için bildirim sürelerine uyulması ve yasal başvuru sürelerinin kaçırılmaması gerekir.
1475 sayılı İŞ KANUNU m. 14Kaynağı aç
Kıdem Tazminatı ve Hak Kazanma Şartları
Kıdem tazminatına hak kazanılabilmesi için işçinin işe başladığı tarihten itibaren aynı işverene bağlı işyerinde en az bir tam yıl çalışmış olması ve iş sözleşmesinin kanunda bu tazminata imkân tanıyan fesih şekillerinden biriyle sona ermesi zorunludur. İşyerinin devri veya herhangi bir yolla el değiştirmesi durumunda, işçinin kıdemi önceki ve sonraki işyerlerindeki sürelerin toplamı üzerinden hesaplanır; devreden işveren ise işçiyi çalıştırdığı süre ve devir tarihindeki ücret seviyesiyle sorumlu tutulur.
1475 sayılı İş Kanunu'nun 14 üncü maddesi uyarınca iş sözleşmesinin devamı süresince her geçen tam yıl için işçiye 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir ve bir yıldan artan süreler de aynı oran üzerinden hesaplamaya dahil edilir. Tazminata esas alınacak miktar belirlenirken temel ücrete ek olarak işçiye sağlanan para veya para ile ölçülmesi mümkün akdi ve kanuni menfaatler dikkate alınır. Ancak toplu sözleşmelerle veya hizmet akitleriyle kararlaştırılan kıdem tazminatının yıllık tutarı, Devlet Memurları Kanununa tabi en yüksek Devlet memuruna 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu hükümlerine göre bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesi tavanını aşamaz.
Kıdem tazminatının iş sözleşmesinin sona ermesiyle birlikte zamanında ödenmemesi sebebiyle açılacak davanın sonunda hâkim, gecikme süresi için mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine hükmeder. İşçinin vefatı sebebiyle sözleşmenin sona ermesi halinde doğan kıdem tazminatı hakkı kanuni mirasçılarına intikal eder.
İhbar Süreleri ve İhbar Tazminatı
Belirsiz süreli iş sözleşmelerinin feshinde tarafların kanunda öngörülen bildirim sürelerine uyması esastır. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 17 nci maddesine göre işi 6 aydan az sürmüş işçi için 2 hafta, 6 aydan 1,5 yıla kadar sürmüş işçi için 4 hafta, 1,5 yıldan 3 yıla kadar sürmüş işçi için 6 hafta ve 3 yıldan fazla sürmüş işçi için 8 haftalık asgari bildirim süresi öngörülmüştür. Bu süreler kanuni asgari sınırlar olup sözleşmeler ile artırılabilir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 17Kaynağı aç
Kanunun aradığı bildirim süresine riayet etmeyen taraf, söz konusu sürenin karşılığı olan ücret tutarında ihbar tazminatı ödemekle yükümlüdür. İşveren dilerse bildirim süresine ait ücret tutarını peşin ödeyerek iş sözleşmesini derhal sona erdirebilir. Bu tazminatın ve peşin ödenecek bildirim süresi ücretinin hesabında, temel ücrete ilaveten işçiye sağlanan para veya parayla ölçülebilen sözleşmesel ve kanuni menfaatler de hesaba dahil edilir.
İş sözleşmesinin haklı nedenle derhal feshedildiği hallerde ihbar tazminatı doğmayabilir. Bununla birlikte ihbar tazminatı yalnızca işverenin yükümlülüğü olmayıp, kanuni bildirim süresine uymadan işten ayrılan işçiye karşı da işveren tarafından ihbar tazminatı talep edilebilir.
Kötüniyet Tazminatı
İş güvencesi kapsamı dışında kalan işçilerin belirsiz süreli iş sözleşmelerinin fesih hakkı kötüye kullanılarak sona erdirildiği durumlarda, 4857 sayılı Kanun'un 17 nci maddesi uyarınca işçiye bildirim süresinin üç katı tutarında kötüniyet tazminatı ödenir. Fesih için bildirim şartına da uyulmaması ayrıca ihbar tazminatı ödenmesini gerektirir.
İşe İade Davası ve Arabuluculuk Usulü
4857 sayılı İş Kanunu'nun 18 inci maddesine göre iş güvencesinden yararlanabilmek için işyerinde en az otuz işçinin istihdam edilmesi, çalışanın en az altı aylık kıdeminin bulunması ve belirsiz süreli sözleşmeyle çalışılması gerekir. Bu şartları taşıyan işçinin sözleşmesini fesheden işveren; çalışanın yeterliliği veya davranışları yahut işletme, işyeri veya işin gereklerine dayanan geçerli bir neden göstermek mecburiyetindedir. Yer altı işlerinde çalışan işçiler bakımından altı aylık kıdem koşulu aranmaz. Altı aylık sürenin tespitinde işçinin aynı işverene bağlı farklı işyerlerindeki çalışma dönemleri birleştirilerek hesaplanır; işverenin aynı işkolundaki birden çok işyerinde istihdam edilen toplam çalışan sayısı esas alınır.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 18Kaynağı aç
İşletmenin tamamını sevk ve idare eden işveren vekilleri ile yardımcıları ve işyerinin bütününü yönetip personel işe alma ve çıkarma yetkisine sahip işveren temsilcileri iş güvencesi kurallarının kapsamı dışındadır. Sendikaya üye olunması, mesai dışındaki veya işverenin onayıyla mesai içindeki sendikal etkinliklerde bulunulması, sendika temsilciliği yapılması ya da hak arama amacıyla işverene karşı adli veya idari mercilere başvurulması fesih için geçerli bir sebep oluşturmaz. Yapılan fesih bildiriminde yer alan gerekçelerin açık ve somut olması aranır; genel ifadeler ve sonradan ileri sürülen gerekçeler uyuşmazlıklarda zayıf kabul edilir.
İş sözleşmesi geçerli sebep gösterilmeden veya gösterilen sebebin geçerli olmadığı iddiasıyla feshedilen işçi, 4857 sayılı Kanun'un 20 nci maddesi uyarınca fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorundadır. Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamaması halinde, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir. Arabulucuya başvurulmadan doğrudan dava açılması sebebiyle davanın usulden reddi halinde, kesinleşen ret kararının resen tebliğinden itibaren iki hafta içinde arabulucuya gidilebilir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 20Kaynağı aç
Açılan işe iade davasında feshin geçerli nedene dayandığını kanıtlama borcu işverene aittir. Feshin gösterilenden farklı bir gerekçeden kaynaklandığını ileri süren işçi ise bu iddiasını kanıtlamakla yükümlü olur. Yargılama sürecinin ivedilikle yürütülmesi öngörülmüş olup karara karşı istinafa gidildiğinde bölge adliye mahkemesi incelemeyi ivedilikle yaparak kesin hüküm kurar. Bunun yanı sıra arabuluculuk aşamasında uzlaşma sağlanamaması durumunda tarafların karşılıklı mutabakatıyla aynı iki haftalık dava açma süresi zarfında iş mahkemesi yerine özel hakem yoluna gidilmesi de mümkündür.
Yıllık İzin, Fazla Çalışma ve Zamanaşımı
Kullanılmayan yıllık izin ücreti, iş sözleşmesi sona erdiğinde kullandırılmayan izin günleri üzerinden son ücret esas alınarak hesaplanır. İşçiye izinlerin kullandırıldığını ispat yükü işverene ait olup izin formları, izin kayıtları ve imzalı izin belgeleriyle ispatlanması gerekir. Haftalık çalışma süresinin yasal sınırı aşmasıyla gündeme gelen fazla mesai çalışmalarında aşılan her saat için zamlı ücret ödenmelidir. İşçi alacakları için uygulanan genel zamanaşımı süresi ise 5 yıldır.
İstifa Baskısı, İbranameler ve İşsizlik Maaşı
İstifanın geçerli sayılabilmesi özgür iradeye dayanmasına bağlıdır; baskı, korkutma veya tehdit altında alınan istifa beyanları gerçek istifa sayılmayabilir. Fesih işverence yapılmış kabul edilirse işçinin kıdem tazminatı ve diğer alacak sonuçları doğabilir. İbranamenin geçerli olabilmesi için fesihten sonra düzenlenmesi, hangi alacakların ödendiğini açıkça göstermesi ve irade sakatlığı taşımaması gerekir.
İşsizlik ödeneği, mevzuatta aranan belirli prim ve çalışma şartlarını taşıyan işçilere İŞKUR tarafından bağlanır. Bu haktan yararlanabilmek için iş sözleşmesinin sona ermesinden sonra süresi içinde başvuru yapılması zorunludur.
İş uyuşmazlıklarında arabuluculuk tutanağının bağlayıcılığı nedir?
Arabuluculuk süreci tarafları anlaşmaya zorlamaz; ancak arabuluculuk faaliyeti sonunda tarafların anlaşması halinde düzenlenen son tutanak taraflar açısından bağlayıcı sonuç doğurur.
İşe iade talebinde arabuluculuk başvuru süresi ne kadardır?
Fesih bildiriminin tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurulması zorunludur. Anlaşmaya varılamaması halinde son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir veya taraflar anlaşırlarsa özel hakeme başvurulabilir.
Zamanında ödenmeyen kıdem tazminatına hangi faiz uygulanır?
Kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi sebebiyle açılan davada hâkim, gecikme süresi için mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine karar verir.
İşveren işçiden ihbar tazminatı talep edebilir mi?
İhbar tazminatı yalnızca işverenin yükümlülüğü değildir; belirsiz süreli iş sözleşmesini kanuni bildirim süresine uymadan feshederek ayrılan işçiye karşı işverenin de ihbar tazminatı talep hakkı doğabilir.
Baskı altında imzalatılan istifa dilekçesi geçerli midir?
Baskı, tehdit veya yönlendirme altında alınan istifa dilekçeleri özgür iradeyi yansıtmadığı için gerçek istifa sayılmayabilir; olayın bütününe göre fesih işveren tarafından yapılmış kabul edilirse tazminat hakları doğabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

