İş Sözleşmesi Nedir? Türleri ve Çalışma Koşulları

İş Sözleşmesinin Tanımı ve Unsurları

İş ilişkisini düzenleyen iş sözleşmesi, işçinin belirli ya da belirsiz zaman diliminde bağımlı biçimde iş görmeyi, işverenin de bu edime karşılık ücret ödemeyi üstlenmesiyle kurulur. Türkiye'deki yasal çerçeveye temel oluşturan düzenlemelerin başında 4857 sayılı İş Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu ile ilgili yasal mevzuat gelir. 4857 sayılı İş Kanunu m. 8/1 düzenlemesine göre bağımlı iş görme ve ücret ödeme unsurlarından meydana gelen iş sözleşmesi, kanuni bir zorunluluk bulunmadıkça kural olarak serbestçe akdedilebilir ve özel şekil koşuluna bağlanmaz.

Bir iş ilişkisinin iş sözleşmesi niteliği taşıması için iş görme, ücret ve bağımlılık unsurlarının bulunması gerekir. İş sözleşmesini diğer bazı hizmet ilişkilerinden ayıran önemli unsurlardan biri olan bağımlılık ilişkisi gereğince işçi, işverenin organizasyonu içerisinde ve işverenin yönetim ve denetimi altında çalışır.

Tarafların iş sözleşmesine kanuna aykırı hüküm koyması, bu hükmün her durumda geçerli olacağı anlamına gelmez.

Şekil Şartı ve Yazılı Belge Verme Yükümlülüğü

İş Kanunu uyarınca iş sözleşmeleri, kanunda aksi belirtilmedikçe özel bir şekle bağlı tutulmamıştır. Bununla birlikte süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı şekilde akdedilmesi zorunludur. Kanun gereğince bu yazılı belgeler damga vergisi ile her çeşit resim ve harçtan muaftır.

Yazılı sözleşme tanzim edilmeyen hallerde de işverence işçiye çalışma şartlarına ilişkin bilgilendirici bir metin sunulması gerekebilir. 4857 sayılı Kanun m. 8/3 uyarınca, süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli akitler müstesna olmak üzere, yazılı sözleşme bulunmuyorsa işveren tarafından en geç iki aylık mühlet zarfında çalışma düzenine ilişkin temel unsurların yazılı olarak bildirilmesi şarttır. Bu bildirim belgesinde genel ve özel mesai şartları, günlük yahut haftalık çalışma süresi, temel ücret ile ek menfaatler, ödeme periyotları, belirli süreli ise sözleşme müddeti ve fesihte uyulacak kurallar yer almalıdır. Şayet iş ilişkisi öngörülen iki aylık süre tamamlanmadan son bulursa, bu yazılı bilginin en geç feshin vuku bulduğu tarihte çalışana teslim edilmesi kanunen zorunludur.

Belirli ve Belirsiz Süreli İş Sözleşmeleri

İş ilişkisinin bir süreye bağlanmadığı hallerde sözleşme belirsiz süreli kabul edilir ve bu sözleşmelerde ilişkinin ne zaman sona ereceği önceden belirlenmez. Belirli süreli işlerde veya belli bir işin tamamlanması ya da belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak işçi ile işveren arasında yazılı şekilde yapılan sözleşmeler ise belirli süreli iş sözleşmesidir.

Belirli bir projenin tamamlanması, belirli süreli bir işin yapılması veya belirli bir olgunun gerçekleşmesi gibi objektif koşullar sözleşmenin belirli süreli düzenlenmesini haklılaştırabilir. Belirli süreli iş sözleşmesi, esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste zincirleme yapılamaz; aksi halde sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır. Buna karşılık, esaslı nedene dayalı zincirleme iş sözleşmeleri belirli süreli olma özelliğini korur.

Kısmi Süreli, Çağrı Üzerine ve Uzaktan Çalışma Biçimleri

Kısmi süreli çalışmada işçi, emsal tam süreli çalışmaya göre önemli ölçüde daha az süreyle iş görür. Kısmi süreli çalışanların yalnızca daha az saat çalışmaları sebebiyle diğer çalışanlara göre otomatik olarak daha az hakka sahip oldukları kabul edilmemelidir; eşit davranma ilkesi ile çalışılan süreyle orantılı haklar çerçevesinde değerlendirme yapılır.

Çağrı üzerine çalışma, işçinin ihtiyaç duyulduğunda çalıştırılmasına dayanan bir çalışma modelidir ve bu düzende işçinin ne zaman ve hangi süreyle çalışacağı sözleşmeyle belirlenebilir. Uzaktan çalışma ise işçinin, işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında iş görme borcunu evinden veya teknolojik iletişim araçları vasıtasıyla işyeri dışında yerine getirdiği çalışma biçimidir.

Deneme Süresi ve Tarafların Hakları

İş sözleşmesine deneme kaydı konulması halinde bu süre 4857 sayılı İş Kanunu m. 15/1 uyarınca en çok iki ay olabilir. Söz konusu deneme süresi toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar uzatılabilmektedir.

Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız şekilde feshedebilir. Bununla birlikte işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır.

Çalışma Süreleri, Denkleştirme ve Ücret Sınırı

Genel bakımdan haftalık çalışma süresi en çok kırk beş saattir ve aksi kararlaştırılmamışsa işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit bölünerek uygulanır. Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi ise günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saat olarak düzenlenmiştir.

İşçi ile işverenin mutabakata varması durumunda haftalık olağan çalışma süresinin gün içindeki payı, günlük azami on bir saatlik sınırı geçmemek şartıyla günlere değişik oranlarda paylaştırılabilir. Bahse konu esnek uygulamada, iki ayı kapsayan denkleştirme periyodunda çalışanın haftalık ortalama çalışma süresinin olağan haftalık sürenin üzerine çıkmaması emredilmiştir; anılan iki aylık denkleştirme zamanı toplu iş sözleşmesi hükümleriyle dört aya kadar uzatılabilir. Turizm kolundaki işletmeler bakımından ise haftalık ortalama mesainin yasal süreyi aşamayacağı denkleştirme dönemi dört ay olarak düzenlenmiş olup, toplu iş sözleşmeleri vasıtasıyla bu sürenin altı aya kadar genişletilmesi mümkündür.

İşçiye ödenecek ücretin belirlenmesinde yasal asgari ücretin altında ödeme yapılamaması temel kurallardan biridir. İşçinin normal çalışma süresini aşan çalışmalarında ise fazla çalışma hükümleri gündeme gelebilir.

Yabancı Unsur İçeren İş İlişkileri

İş sözleşmesi işçi ile işveren arasındaki özel hukuk ilişkisini düzenlerken, çalışma izni yabancı kişinin Türkiye'de çalışma hakkına dair kamu hukuku boyutunu teşkil eder. Bu sebeple yabancı çalışanla iş sözleşmesi imzalanması tek başına çalışma hakkına sahip olunduğu anlamına gelmez. Türk çalışan ile yabancı çalışan arasında yalnızca milliyet nedeniyle ücrette ya da çalışma koşullarında farklılık yapılması eşit davranma ilkesi bakımından sorun oluşturabilir.

Yabancı çalışanlar bakımından yıllık ücretli izin, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil gibi haklar uygulanabilir mevzuat doğrultusunda değerlendirilir; bu değerlendirmede yabancı çalışanın statüsü ve sözleşmenin niteliği de dikkate alınmalıdır. İşverenin yabancı çalışan olduğu gerekçesiyle izin hakkı tanımaması doğru bir yaklaşım değildir. Öte yandan Türkiye'de faaliyet gösteren yabancı işverenin Türkçe bilmemesi, iş sözleşmelerinin mevzuata uygun hazırlanması gerekliliğini ortadan kaldırmaz.

İş Sözleşmesinin Sona Ermesi

İş sözleşmesi tarafların anlaşması, belirli süreli sözleşmelerde sürenin sona ermesi, işçinin istifası, işverenin feshi, haklı nedenle fesih veya diğer kanuni nedenlerle sona erebilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy