Grev Kavramı ve Grev Hakkının Hukuki Dayanağı
Anayasa'nın 54. maddesinde teminat altına alınan grev hakkı, toplu iş sözleşmesi müzakerelerinde taraflar arasında uyuşmazlık doğması durumunda mevzuatta düzenlenen koşullara göre hayata geçirilir. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu uyarınca grev, çalışanların işyerindeki olağan işleyişi belirgin biçimde aksatmak hedefiyle topluca iş bırakmasıdır. Bununla birlikte çalışma hayatındaki her işi durdurma davranışı grev niteliği taşımaz; uygulamanın yasal koruma görmesi mevzuatta öngörülen şartların eksiksiz karşılanmasını gerektirir.
Grev hakkı, toplu iş sözleşmesi sürecinde ortaya çıkan uyuşmazlıkların çözümüne yönelik bir toplu iş hukuku aracıdır ve bu hakkın kullanımı kural olarak işçi sendikaları aracılığıyla mümkündür. Dolayısıyla bireysel olarak bir işçinin tek başına grev kararı alması hukuken mümkün değildir.
Greve Katılma Yetkisi ve Kapsam Dışı Alanlar
İşyerinde çalışan sendika üyesi olmayan işçilerin doğrudan grev kararı alma hakları bulunmamaktadır. Buna karşın, işyerinde yetkili sendika tarafından kanuni bir grev kararı alınmışsa sendika üyesi olmayan işçiler de bu greve katılabilirler.
Grev hakkı tüm çalışanlar yönünden sınırsız değildir. Anayasa ve ilgili mevzuat hükümleri gereğince memurlar ve diğer kamu görevlilerinin grev yapma hakkı bulunmamaktadır. Bunun yanı sıra kamu düzeni ve toplum sağlığı gerekçesiyle bazı işkollarında da grev hakkına sınırlamalar getirilebilmektedir.
Kanuni Grevin Usulü ve Şartları
Toplu iş sözleşmesi görüşmelerinde tarafların anlaşma sağlayamaması üzerine uyuşmazlık tutanağı düzenlenir. Uyuşmazlık tutanağının görevli makama bildirilmesiyle birlikte arabulucu atanır ve arabuluculuk süreci işlemeye başlar. Arabuluculuk aşamasında da uzlaşma sağlanamazsa arabulucu tarafından uyuşmazlık tutanağı tanzim edilerek görevli makama iletilir.
Grev eyleminin 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu doğrultusunda hukuka uygun sayılması, kanuni koşulların bir arada bulunmasına bağlıdır. Bu çerçevede grevin toplu iş sözleşmesi uyuşmazlığına dayanması, kararın yetkili sendikaca verilmesi, mevzuata uygun biçimde duyurulması ve kanuni sürelere riayet edilerek tatbik edilmesi şarttır. Yetkili sendikanın aldığı karar işyerinde duyurulup ilgili kurumlara iletildikten sonra tayin edilen zaman diliminde hayata geçirilir; eylemin başlamasıyla çalışanlar işi topluca bırakır ve işyerindeki faaliyet durma veya önemli ölçüde aksama noktasına gelir.
Kanuni Grevin İş Sözleşmesine ve Haklara Etkileri
Kanuni grev süresince çalışanların iş sözleşmeleri sona ermez, grev boyunca askıda kalır. Bu süreçte işçi iş görmez, işveren de ücret ödeme borcu altında bulunmaz. Grevin sona ermesiyle birlikte iş sözleşmesi kaldığı yerden işlemeye devam eder.
İş sözleşmesinin askıda kaldığı bu dönem için işveren tarafından Sosyal Güvenlik Kurumu primleri yatırılmaz. Bu nedenle grevde geçen süreler kural olarak sigortalılık süresine dahil edilmez ve prim gün sayısına eklenmez. Sözleşmenin askıda kalmasının bir diğer sonucu olarak da yemek, yol, prim ve ikramiye niteliğindeki yan haklar kural olarak işlemez.
Grev sürecinde işverenin grev kırıcı nitelikte uygulamalara başvurması veya grevin etkisini ortadan kaldırmaya dönük hukuka aykırı davranışlar sergilemesi mümkün değildir. Öte yandan greve katılmak istemeyen işçiler çalışmaya devam edebilir; fakat grev nedeniyle işyerindeki çalışma düzeninin önemli ölçüde aksadığı durumlarda fiilen çalışmanın mümkün olmadığı koşullar da ortaya çıkabilir.
Grevin Sona Ermesi ve Lokavt Müessesesi
Grev; toplu iş sözleşmesinin imzalanmasıyla, grev kararını alan yetkili sendikanın grevi sona erdirmesi veya askıya alması yönündeki kararıyla veya yasal süreler ve idari nedenlerle sona erer.
6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu çerçevesinde grevin karşılığında işveren bakımından lokavt öngörülmüştür. Lokavt, toplu iş sözleşmesi uyuşmazlığında işverenin işçilerin çalışmasını durdurmak amacıyla faaliyeti tamamen veya kısmen durdurmasıdır. Kanuna uygun olarak ilan edilen ve uygulanan kanuni lokavt süresince iş sözleşmeleri askıda kalır ve işçiler bu süre için ücret talep edemez.
Kanun Dışı Grevin Hukuki Sonuçları
Kanunda düzenlenen şartlara uyulmaksızın yapılan grev eylemleri kanun dışı sayılır. Kanuna aykırı şekilde gerçekleştirilen grev hallerinde işveren, iş sözleşmelerini haklı nedenle feshetme yetkisine sahiptir ve bu eylem sebebiyle doğan zararların tazminini talep edebilir. Ayrıca kanun dışı grev organize eden sendikalar yönünden de hukuki sorumluluk ve yaptırımlar gündeme gelebilir.
Bir işçi tek başına grev kararı alabilir mi?
Grev, uyuşmazlıkların çözümünde kural olarak sendikalar aracılığıyla kullanılan bir toplu hak olduğundan tek bir işçinin bireysel olarak grev kararı alması hukuken mümkün değildir.
Sendikasız işçiler greve katılabilir mi?
Sendika üyesi olmayan işçilerin grev kararı alma hakları bulunmaz; ancak işyerinde yetkili işçi sendikasınca alınmış kanuni bir grev kararı varsa bu greve katılabilirler.
Grev süresince maaş ve sigorta primi ödenir mi?
Kanuni grev boyunca iş sözleşmesi askıda kaldığı için işverenin ücret ödeme borcu doğmaz, SGK primleri yatırılmaz ve bu süreler kural olarak sigortalılık süresine eklenmez.
Greve katılan işçi işten çıkarılabilir mi?
Kanuni grev süresince iş sözleşmesi askıda kaldığından bu dönemde iş ilişkisi grev gerekçesiyle sona ermez; buna karşılık yasal şartlara uyulmaksızın gerçekleştirilen kanun dışı grevlerde işverenin iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme ve zararlarını talep etme yetkisi bulunur.
Memurlar ve kamu görevlileri grev yapabilir mi?
Anayasa ve ilgili mevzuat uyarınca memurlar ve diğer kamu görevlilerine grev hakkı tanınmamış olup kamu görevlilerinin grev yapması yasaktır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy