İş Sözleşmesi Nedir? Türleri ve Şartları Nelerdir?

İş Sözleşmesinin Tanımı ve Hukuki Niteliği

İş sözleşmesi, bir tarafın bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın ise bu çalışma karşılığında ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmedir. Bu hukuki ilişkide işçi, işverene bağlı olarak onun emir ve talimatlarını yerine getirmeyi, işveren ise kararlaştırılan ücreti ifa etmeyi borçlanır. İş sözleşmesinde sözleşme serbestisi ilkesi mutlak değildir ve sınırlı olarak yorumlanır; taraflar kendi aralarında anlaşmış olsalar dahi kanunun emredici nitelikte belirlediği veya yasakladığı kurallara aykırı hükümleri sözleşmeye serbestçe ekleyemezler.

Şekil Şartı ve Yazılı Belge Verme Borcu

İş sözleşmesi, kanunda aksine açık bir hüküm yer almadıkça özel bir geçerlilik şekline tâbi tutulmamıştır. Bununla birlikte 4857 sayılı İş Kanunu m. 8/2 uyarınca süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı şekilde yapılması zorunludur. Kanunun aradığı bu yazılı belgeler damga vergisi ile her çeşit resim ve harçtan muaftır. Belirli süreli, takım, çağrı üzerine, uzaktan çalışma ve toplu iş sözleşmelerinde de kanuni yapı gereği yazılılık kuralı aranmaktadır.

Yazılı sözleşme akdedilmeyen durumlarda işveren, işçiye en geç iki aylık süre içinde temel çalışma esaslarını bildiren yazılı bir evrak teslim etmekle yükümlüdür. Bahse konu evrakta genel ve özel çalışma şartları, haftalık veya günlük çalışma zamanı, temel ücret ile ek menfaatler, ödeme zamanları, belirli süreli ise süresi ve sona ermede uygulanacak kurallar açıkça gösterilir. Bununla birlikte vadesi bir ayı aşmayan belirli süreli akitlerde işverenin yazılı bilgilendirme belgesi düzenleme zorunluluğu bulunmamaktadır. Şayet iş sözleşmesi iki aylık bildirim mühleti dolmadan feshedilmiş veya son bulmuşsa, anılan kayıtların en geç iş ilişkisinin bittiği tarihte işçiye yazılı olarak teslimi emredilmektedir.

Belirli ve Belirsiz Süreli İş Sözleşmeleri

İş ilişkisinin herhangi bir süreye bağlı kılınmaksızın kurulduğu hallerde sözleşme belirsiz süreli kabul edilir. İş hukukunda asıl olan kural, sözleşmenin belirsiz süreli yapılmasıdır. Belirli süreli iş sözleşmesi ise belirli süreli işlerde veya belli bir işin tamamlanması yahut belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara dayanılarak işçi ile işveren arasında yazılı şekilde akdedilir. Belirli süreli iş sözleşmelerinde ihbar süresi ve ihbar tazminatı uygulanmaz; iş ilişkisi kural olarak sürenin bitimiyle sona erer.

İşçinin korunması amacıyla belirli süreli iş sözleşmesi, esaslı bir neden bulunmadıkça birden fazla üst üste zincirleme yapılamaz. Esaslı bir neden olmaksızın birden fazla yapılan zincirleme iş sözleşmeleri başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir. Buna karşılık objektif ve esaslı bir nedene dayanılarak yenilenen zincirleme iş sözleşmeleri, belirli süreli olma niteliğini muhafaza eder.

Çalışma Süresine Göre Türler: Tam ve Kısmi Süreli Çalışma

Haftalık çalışma süresi kural olarak en çok 45 saat olarak belirlenebilir. Sözleşmede haftalık çalışma süresine ilişkin hiçbir hüküm bulunmaması halinde sözleşmenin tam süreli akdedildiği kabul edilir. İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli iş sözleşmesiyle çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlendiği hallerde ise kısmi süreli iş sözleşmesi söz konusudur. Kısmi süreli sözleşmeden söz edebilmek için çalışma süresinin 45 saatlik haftalık sürenin üçte ikisinden yani 30 saatten daha az olarak öngörülmesi gerekmektedir.

Kısmi süreli çalışan personele, haklı bir sebep bulunmadıkça yalnızca sözleşme türü gerekçe gösterilerek tam zamanlı emsal personele nazaran farklı bir muamele uygulanamaz. Kısmi süreli çalışanların hak kazandığı ücret ile bölünebilir nitelikteki parasal menfaatler, tam süreli emsal çalışanın hakları esas alınarak ifa edilen çalışma süresine orantılı şekilde ödenir. Mukayesede temel alınan emsal işçi, aynı tesiste benzer veya aynı görevi tam zamanlı yürüten kişidir; işyerinde böyle bir personel yer almıyorsa aynı işkolundaki uygun koşulları taşıyan bir işyerinde benzer işi icra eden tam zamanlı personel dikkate alınır. İşletmede niteliklere uygun boş kadro oluşması halinde çalışanların çalışma düzenini tam süreliden kısmiye yahut kısmi süreliden tam süreliye çevirme başvuruları işverence değerlendirmeye alınır ve müsait pozisyonlar vaktinde ilan edilir.

Ebeveynlerin Kısmi Süreli Çalışma Hakkı

Doğum ve analık izinlerinin bitiminden sonra, çocuğun mecburi ilköğretim çağının başladığı tarihi takip eden ay başına kadar ebeveynlerden biri kısmi süreli çalışma talebinde bulunabilir. Kanun gereğince bu talep işveren tarafından karşılanmak zorundadır ve geçerli bir fesih nedeni teşkil etmez. Bu haktan faydalanarak kısmi süreli çalışmaya başlayan işçi, aynı çocuk için bir daha bu haktan yararlanmamak üzere tam zamanlı çalışmaya dönebilir. Kısmi süreli çalışmaya geçmek veya yeniden tam zamanlıya dönmek isteyen işçinin bu durumunu en az bir ay önceden işverene yazılı olarak bildirmesi gerekir.

Kısmi süreli çalışmaya geçen işçinin yerine istihdam edilen kişinin iş sözleşmesi, asıl işçi tam zamanlı çalışmaya başladığında kendiliğinden sona erer. Ebeveynlerden birinin çalışmaması durumunda, çalışan eş kısmi süreli çalışma hakkından yararlanamaz. Üç yaşını doldurmamış bir çocuğu münferiden veya eşiyle birlikte evlat edinen kişiler de çocuğun fiilen teslim edildiği tarihten itibaren bu kanuni haktan faydalanır.

Deneme Süreli İş Sözleşmesi ve Sona Erme Esasları

İş sözleşmelerine taraflarca bir deneme süresi kaydı konulabilir. Kanuni kural gereğince bu deneme süresi en çok iki ay olabilir; ancak söz konusu süre toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir.

Deneme süresi içerisinde taraflar, herhangi bir bildirim süresine gerek olmaksızın ve ihbar tazminatı ödemeksizin iş sözleşmesini feshedebilir. Sözleşmenin feshedilmesi halinde dahi işçinin çalıştığı günler için tahakkuk eden ücreti ve kanundan doğan diğer hakları saklıdır.

Çağrı Üzerine ve Uzaktan Çalışma Esasları

Çağrı üzerine kurulan çalışma ilişkisinde işçi, üstlendiği işi işverence gereksinim duyulduğu hallerde ifa edeceğini taahhüt eder. Sözleşme kapsamında çalışma zamanının ne vakit gerçekleşeceğini kararlaştırma salahiyeti münhasıran işverene bırakılmıştır. Kanuni niteliği gereği kısmi süreli sayılan bu iş modelinde tarafların anlaşmasının yazılı şekilde düzenlenmesi zorunludur.

Uzaktan çalışma, işçinin iş görme borcunu işverenin asıl işyerinde değil uzaktan kendi ortamında yerine getirdiği iş modelidir. İşveren, uzaktan çalışmanın niteliğine uygun düştüğü ölçüde, işçiye işyerinde fiilen çalışması halinde sağlayacağı tüm imkanları sağlamakla yükümlüdür. Uzaktan çalışma sözleşmelerinin de yazılı olarak akdedilmesi şarttır.

Takım Sözleşmesi ve Toplu İş Sözleşmesi

Birden fazla işçinin meydana getirdiği bir takım adına içlerinden birinin takım kılavuzu sıfatıyla işverenle akdettiği iş sözleşmesine takım iş sözleşmesi denir. Takım kılavuzu diğer işçileri temsilen hareket eder. Bu sözleşmenin yazılı olarak kurulması ve kanunun öngördüğü belirli unsurları ayrı ayrı içermesi zorunludur.

Toplu iş sözleşmesi, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu çerçevesinde düzenlenir. İşçi sendikası ile işveren veya işveren sendikası arasında yapılan bu sözleşme; iş sözleşmesinin akdedilmesi, içeriği, işçilerin genişletilmiş hakları ve iş ilişkisinin sona ermesine dair hükümleri kapsar ve yazılı yapılması gerekir.

İşin Niteliğine Göre Sürekli-Süreksiz İş ve Parça Başı Çalışma

Bir iş, niteliği bakımından en çok 30 iş günü sürüyorsa süreksiz iş, bundan daha fazla sürüyorsa sürekli iş olarak kabul edilir. İş Kanununda yer alan koruyucu hak ve sorumlulukların birçoğu süreksiz işler bakımından uygulanmaz. Sürekli veya süreksiz işler için akdedilen sözleşmelerde yazılılık şartı aranmamaktadır.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 411 uyarınca işçi, sözleşme gereğince münhasıran tek bir işveren için yalnızca parça başına veya götürü iş yapmayı üstlenmişse işveren ona yeterli iş sağlamakla borçludur. İşveren, kendi kusuru olmaksızın parça başına veya götürü iş sağlayamazsa yahut işletme koşulları geçici olarak gerektirirse ücreti zaman esasına göre öder; bu ücret belirlenmemişse işçinin daha önce parça başına aldığı ortalama ücrete eşdeğer bir tutar ödenir. Parça başına, götürü ya da zamana göre iş sağlayamayan işveren ise iş görme edimini kabulde temerrüt hükümleri gereğince zamana göre ücret ödemekle yükümlüdür. Parça başı çalışma ilişkisinde yazılı sözleşme şartı aranmaz.

Asıl İşveren-Alt İşveren ve Geçici İş İlişkisi

Asıl işveren-alt işveren ilişkisinde, işyerinde yürütülen ve uzmanlık gerektiren işlerin bir kısmı başka bir işverene devredilir. Alt işverenin işçilerine karşı her iki işveren de müteselsilen sorumlu tutulur ve bu ilişki için mevzuatta yazılı sözleşme şartı öngörülmemiştir.

Geçici iş ilişkisinde ise işverenin emir ve talimat verme yetkisi ile işin görülmesini talep etme hakkı geçici bir süreyle devralan işverene devredilir. Devralan işveren, işçiyi kendi kadrosuna almadan çalıştırmaktadır. Şirketler topluluğu veya holding içi görevlendirmeler hariç tutulmak üzere geçici iş ilişkisi kural olarak özel istihdam büroları aracılığıyla kurulabilir.

Deniz ve Basın İş Kanunlarında Sözleşme Düzeni

854 sayılı Deniz İş Kanunu ve 5953 sayılı Basın İş Kanunu kapsamında açıkça belirli-belirsiz süreli ve deneme süreli iş sözleşmeleri düzenlenmiştir. Özel kanunlarda diğer türlerin açıkça düzenlenmemiş olması, bunların uygulanamayacağı anlamına gelmez. Yapılan işin niteliğine uygun düştüğü ve emredici kurallarla çelişmediği sürece genel sözleşme modelleri deniz ve basın çalışanları için de tatbik edilebilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy