İş Hukukunda Haklı Nedenle Fesih Şartları ve Sonuçları

Haklı nedenle fesih hakkı, dürüstlük kuralları gereğince iş ilişkisini sürdürmesi kendisinden beklenemeyecek tarafa belirli veya belirsiz süreli iş sözleşmesini derhal sona erdirme yetkisi tanıyan bozucu yenilik doğuran bir haktır. Bu yetkinin doğmasıyla birlikte taraflar, kanunda öngörülen bildirim sürelerini beklemeksizin iş sözleşmesini tek taraflı irade beyanıyla derhal feshedebilir.

İşveren Açısından Haklı Nedenle Fesih Halleri

4857 sayılı İş Kanunu'nun 25. maddesinde işverenin haklı nedenle derhal fesih yetkisi düzenlenmiştir. İşçinin kendi kastından, derli toplu olmayan yaşayışından veya içkiye düşkünlüğünden doğacak bir hastalığa yakalanması ya da engelli hâle gelmesi durumunda, bu sebeple meydana gelen devamsızlığın ardı ardına üç iş günü veya bir ayda beş iş gününden fazla sürmesi işverene fesih hakkı verir. Bu sebepler dışındaki hastalık, kaza, doğum ve gebelik gibi hallerde ise işverenin bildirimsiz fesih hakkı, söz konusu durumların işçinin işyerindeki çalışma süresine göre 4857 sayılı İş Kanunu'nun 17. maddesinde belirlenen bildirim sürelerini altı hafta aşmasıyla doğar. Doğum ve gebelik hallerinde bu altı haftalık ek süre, aynı kanunun 74. maddesinde öngörülen izin süresinin bitiminden itibaren işlemeye başlar; sözleşmenin askıda kaldığı süre boyunca işçiye ücret ödenmez. Ayrıca işçinin tutulduğu hastalığın tedavi edilemeyecek nitelikte olduğu ve işyerinde çalışmasında sakınca bulunduğunun Sağlık Kurulunca saptanması halinde de işveren sözleşmeyi bildirimsiz olarak haklı nedenle feshedebilir.

İş sözleşmesi yapılırken sözleşmenin esaslı noktalarından biri için gerekli vasıflar veya şartlar kendisinde bulunmadığı halde bunların bulunduğunu ileri sürerek yahut gerçeğe aykırı bilgi vererek işçinin işvereni yanıltması ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık oluşturur. İşçinin işveren veya aile üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokunacak sözler sarf etmesi, bu yönde davranışlarda bulunması ya da işveren hakkında şeref ve haysiyet kırıcı asılsız ihbar ve isnatlarda bulunması fesih nedenidir. İşçinin işverenin başka bir çalışanına cinsel tacizde bulunması, işverene, ailesine veya başka bir işçiye sataşması, işyerine sarhoş ya da uyuşturucu madde alarak gelmesi yahut bu maddeleri işyerinde kullanması işverene derhal fesih yetkisi tanır. Güveni kötüye kullanmak, hırsızlık yapmak veya işverenin meslek sırlarını ortaya atmak gibi doğruluk ve bağlılığa uymayan fiiller ile işçinin işyerinde yedi günden fazla hapisle cezalandırılan ve cezası ertelenmeyen bir suç işlemesi de haklı fesih sebepleri arasında yer alır.

İşçinin izin almaksızın veya haklı bir sebebe dayanmaksızın ardı ardına iki işgünü, bir ay içinde iki defa herhangi bir tatil gününü takip eden işgünü yahut bir ayda üç işgünü işine devam etmemesi işverene haklı fesih hakkı verir. İşçinin yapmakla ödevli bulunduğu görevleri kendisine hatırlatıldığı halde yapmamakta ısrar etmesi de fesih sebebidir. İşçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesi ya da işyerinin malı olan veya eli altında bulunan makineleri, tesisatı veya eşyayı otuz günlük ücretiyle karşılayamayacak derecede hasara ve kayba uğratması durumunda da sözleşme derhal feshedilebilir. İşçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması veya işçinin gözaltına alınması yahut tutuklanması nedeniyle doğan devamsızlığın 4857 sayılı İş Kanunu'nun 17. maddesindeki bildirim süresini aşması halinde işveren bildirimsiz haklı fesih yetkisini kullanabilir.

İş sözleşmesi işveren tarafından 4857 sayılı İş Kanunu'nun 25. maddesine dayanılarak feshedilen işçi, feshin bu maddedeki haklı sebeplere uygun olmadığı iddiasıyla kanunun 18, 20 ve 21. maddeleri hükümleri çerçevesinde yargı yoluna başvurma hakkına sahiptir. İşverenin haklı fesih gerekçesi ileri sürmüş olması iş güvencesi kapsamındaki yargı yollarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

İşçi Açısından Haklı Nedenle Fesih Nedenleri

4857 sayılı İş Kanunu'nun 24. maddesi işçiye belirli veya belirsiz süreli iş sözleşmesini sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini beklemeksizin derhal haklı nedenle feshetme hakkı tanımaktadır. İş sözleşmesinin konusu olan işin yapılması işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olursa işçi haklı nedenle derhal fesih yetkisini kullanabilir. Benzer şekilde, işçinin sürekli olarak yakından ve doğrudan buluşup görüştüğü işverenin yahut başka bir işçinin bulaşıcı veya işçinin işi ile bağdaşmayan bir hastalığa tutulması halinde de işçi iş akdini bildirimsiz feshedebilir.

İşverenin sözleşme yapıldığı sırada esaslı noktalardan biri hakkında gerçeğe aykırı bilgi vermesi, yanlış vasıflar veya şartlar göstererek işçiyi yanıltması ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı fesih sebebi oluşturur. İşverenin işçinin veya ailesi üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokunacak sözler söylemesi, bu tür davranışlarda bulunması ya da işçiye cinsel tacizde bulunması işçiye haklı fesih imkânı verir. İşverenin işçiye veya ailesine sataşması, gözdağı vermesi, işçiyi veya ailesini kanuna aykırı davranışa özendirmesi, kışkırtması, sürüklemesi, işçiye veya ailesine karşı hapsi gerektiren bir suç işlemesi yahut şeref ve haysiyet kırıcı asılsız ağır isnat ve ithamlarda bulunması da derhal fesih yetkisi doğurur. Ayrıca işçinin işyerinde başka bir işçi veya üçüncü kişiler tarafından cinsel tacize uğraması ve bu durumu işverene bildirmesine rağmen gerekli önlemlerin alınmaması bağımsız bir haklı fesih sebebidir.

İşveren tarafından işçinin ücretinin kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmemesi ya da ödenmemesi işçi yönünden haklı fesih nedenidir. Ücretin parça başına veya iş tutarı üzerinden ödenmesi kararlaştırıldığı hallerde işçiye yapabileceği sayı ve tutardan az iş verilip aradaki ücret farkının zaman esasına göre ödenmemesi yahut çalışma şartlarının uygulanmaması halinde de işçi iş akdini haklı nedenle derhal feshedebilir. Bununla birlikte işçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıktığında işçi sözleşmeyi sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini beklemeksizin sona erdirebilir.

Hak Düşürücü Süreler ve Feshin Hukuki Sonuçları

Ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hallere dayanılarak işçi veya işveren için tanınmış olan fesih yetkisi, taraflardan birinin bu çeşit davranışlarda bulunduğunu diğer tarafın öğrendiği günden başlayarak altı iş günü ve her halde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl geçtikten sonra kullanılamaz. Ancak 4857 sayılı İş Kanunu'nun 26. maddesi uyarınca işçinin olayda maddi çıkar sağlamış olması halinde bir yıllık hak düşürücü süre uygulanmaz. Feshe konu ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı fiilin devam etmesi durumunda altı iş günlük sürenin ne zaman başlayacağı konusunda kaynaklar arasında farklı yaklaşımlar bulunmakta olup bu husus dikkatle takip edilmelidir. Buna karşılık sağlık sebepleri ve zorlayıcı nedenlerle fesih hakkının kullanılmasında altı iş günü ve bir yıllık süre sınırlamaları bulunmamakta olup bu nedenler devam ettiği müddetçe haklı fesih hakkı kullanılabilir. Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık sebebiyle süresi içinde iş sözleşmesini fesheden tarafın diğer taraftan tazminat talep etme hakkı, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 26/2. fıkrası uyarınca saklıdır.

İşçi tarafından yapılan fesih sonradan haksız bulunursa veya kanuni hak düşürücü süre geçirildikten sonra yapılmışsa işçi kıdem tazminatı talep edemeyebilir; belirsiz süreli sözleşmelerde ise işverene ihbar tazminatı ödenmesi gündeme gelebilir. İş uyuşmazlıklarına ilişkin davalar basit yargılama usulüne tabi olup bu yargılamada dilekçeler aşaması dava ve cevap dilekçesi olmak üzere iki dilekçeyle tamamlanır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy