İş Hukukunda Haklı Fesih, Süre ve Ücret

İşçi, süresi belirli olsun veya olmasın, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 24. maddesinde yazılı hallerde iş sözleşmesini sürenin bitmesini veya bildirim süresinin dolmasını beklemeden feshedebilir. İş hukuku bu fesih hakkının yanında bağımlı çalışmaya dayanan ilişkiyi, tarafların üye olabileceği örgütleri, toplu iş sözleşmesini ve toplu iş mücadelesini de düzenler; bireysel ve toplu iş hukuku olarak iki ayrımda incelenir.

İşçi, işveren ve sözleşmenin şekli

İşçi, bir iş akdine dayanarak çalışan gerçek kişidir. İşveren, bir iş akdine dayanarak işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi ya da tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluştur.

İş Kanunu’nun 24. maddesi bakımından iş sözleşmesinin sözlü veya yazılı olması hukuki hakların geçerliliğini değiştirmez. Her iki durumda da hukuki haklar geçerlidir.

Emredici asgari koruma

İşçiye en az asgari ücret ödenmesine ilişkin hükümler emredicidir ve işverenin bu hükümlere uyması zorunludur.

İş Kanunu’nda düzenlenen işçi hakları asgari şarttır. İşveren daha fazlasını öngörebilir; daha azını öngöremez.

4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki haklar iş sözleşmesinin kurulduğu ilk günden başlar. Bir yılı doldurmadan hiçbir hakkın doğmayacağı düşüncesi yanlıştır. Kıdem tazminatının istenebilmesi için ayrıca bir yıllık çalışma süresi aranır; bu süre bütün haklara uygulanan genel bir bekleme süresi değildir.

Haklı fesih hakkının sınırı

4857 sayılı İş Kanunu’nun 24. maddesi işçinin haklı sebeple tek taraflı fesih hallerini düzenler. Fesih hakkı maddede yazılı hallerle sınırlıdır.

Sağlık ve zorlayıcı sebep

Sağlık nedeniyle haklı fesih, işin niteliğinden kaynaklanan bir tehlikenin işçinin sağlığını veya yaşayışını tehdit etmesi halinde kullanılabilir. Aynı başlık altında, işçinin sürekli biçimde yakın ve doğrudan temas ettiği işverenin veya başka bir işçinin bulaşıcı ya da işiyle bağdaşmayan hastalığa yakalanması da yer alır.

İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süreyle işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa işçi sözleşmeyi haklı nedenle feshedebilir.

Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan haller

İşveren, iş sözleşmesi yapılırken sözleşmenin esaslı noktalarından biri hakkında yanlış vasıf veya şart göstererek, gerçeğe uygun olmayan bilgi vererek ya da söz söyleyerek işçiyi yanıltırsa işçi haklı nedenle feshedebilir.

İşverenin, işçinin veya aile üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokunacak söz söylemesi ya da davranışta bulunması veya işçiye cinsel tacizde bulunması haklı fesih sebebidir. İşverenin işçiye veya aile üyelerinden birine sataşması, gözdağı vermesi, işçiyi veya aile üyesini kanuna karşı davranışa özendirmesi, kışkırtması veya sürüklemesi, bunlara karşı hapsi gerektiren bir suç işlemesi ya da işçi hakkında şeref ve haysiyet kırıcı asılsız ağır isnat veya ithamda bulunması da haklı fesih sebebidir.

İşçinin başka bir işçi veya üçüncü kişiler tarafından işyerinde cinsel tacize uğraması ve bu durumu işverene bildirmesine rağmen gerekli önlemlerin alınmaması birlikte aranan haklı fesih sebebidir.

Ücret, zam ve zorla istifa

İşveren işçinin ücretini kanun hükümlerine veya sözleşme şartlarına uygun hesaplamaz ya da ödemezse işçi haklı nedenle feshedebilir. Ücret parça başına veya iş tutarı üzerinden kararlaştırılmışsa, işçiye yapabileceği sayı ve tutardan az iş verilmesi halinde aradaki ücret farkının zaman esasına göre ödenmemesi ya da çalışma şartlarının uygulanmaması da haklı fesih sebebidir.

Asgari ücretin üzerinde maaş alan işçiye artış oranının altında zam verilmesi, tek başına haklı fesih hakkı doğurmaz.

Ücretin elden ödenmesi uygulamasında işveren sigorta primlerini gerçek ücretin altında gösterebilir ve bu durum işçi açısından hak kayıplarına yol açabilir.

İşçinin zorla istifa dilekçesi imzalaması için baskı altına alınması veya mobbing uygulanarak istifaya zorlanması işveren açısından kusurlu harekettir. Bu halde işçi işten çıkarılmış gibi haklarını alabilir.

Kıdem tazminatı ve dava yeri

Kıdem tazminatına hak kazandıran haller; işverenin haklı bir sebep olmadan işe son vermesi, işçinin haklı sebeple ayrılması, askerlik nedeniyle ayrılma, emeklilik amacıyla ayrılma, kadın işçinin evlendikten sonra bir yıl içinde ayrılması ve işçinin ölmesidir.

İşveren kıdem tazminatına hak kazanan işçiye bu hakkı vermezse işçi, çalıştığı yerdeki veya çalıştığı şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki iş mahkemesinde dava açabilir.

Haftalık çalışma ve denkleştirme

4857 sayılı İş Kanunu’nun 63. maddesine göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır.

Yer altı maden işlerinde günlük üst sınır yedi buçuk saat, haftalık üst sınır ise otuz yedi buçuk saattir.

Haftalık normal süre, taraflar anlaşırsa çalışılan günler arasında eşit olmayan biçimde dağıtılabilir; ancak bir günde on bir saat aşılamaz. İki aylık dönemdeki haftalık ortalama, normal haftalık süreyi geçemez. Toplu iş sözleşmesi bu denkleştirme dönemini dört aya kadar uzatabilir.

Turizm sektöründe dört aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Bu sektörde denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleriyle altı aya kadar artırılabilir.

Çalışma sürelerinin bu esaslar çerçevesinde uygulama şekilleri Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca hazırlanacak yönetmelikle düzenlenir. Maddenin dördüncü fıkrası yürürlükten kaldırılmıştır.

Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma

Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır. Ülkenin genel yararları, işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle yapılabilir. Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayı alınır. Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz.

63. maddeye göre denkleştirme uygulanan hallerde, haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık iş süresini aşmamak koşuluyla bazı haftalarda toplam kırk beş saatin aşılması bu çalışmaları fazla çalışma yapmaz.

Her bir saat fazla çalışma için ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı yüzde elli yükseltilerek ödenir. Haftalık çalışma süresi sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlenmişse, uygulanan ortalama haftalık çalışma süresini aşıp kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır. Fazla sürelerle çalışmalarda her bir saat için ücret, saatlik normal ücret yüzde yirmi beş yükseltilerek ödenir.

İşçi isterse zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman kullanabilir. Hak edilen serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücrette kesinti olmadan kullanılır.

63. maddenin son fıkrasında yazılı sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde ve 69. maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz. Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmaların nasıl uygulanacağı çıkarılacak yönetmelikte gösterilir.

Yer altında maden işlerinde çalışan işçilere, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 42 ve 43. maddelerinde sayılan haller dışında fazla çalışma yaptırılamaz. Bu hallerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her saat, saatlik normal ücretin yüzde yüzden az olmayacak biçimde artırılmasıyla ödenir.

Bildirim süresinde iş arama izni

4857 sayılı İş Kanunu’nun 27. maddesine göre bildirim süreleri içinde işveren, işçiye yeni bir iş bulması için iş arama iznini iş saatleri içinde ve ücret kesintisi yapmadan vermek zorundadır. İzin, sözleşmeyi hangi tarafın feshettiğine bakılmaksızın işçinin hakkıdır ve günde iki saatten az olamaz.

İşçi iş arama izin saatlerini birleştirerek toplu kullanabilir. Toplu kullanmak isteyen işçi, izni işten ayrılacağı günden önceki günlere rastlatmak ve durumu işverene bildirmek zorundadır.

İşveren iş arama iznini vermez veya eksik kullandırırsa o süreye ilişkin ücret işçiye ödenir. İzin sırasında işçiyi çalıştırırsa, işçinin çalışmadan alacağı ücrete ek olarak çalıştırılan sürenin ücretini yüzde yüz zamlı öder.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy